تنگه هرمز که بیش از یکسوم انرژی جهان از آن عبور میکند، بار دیگر در مرکز توجه بازارهای جهانی قرار گرفته است. مجموعهای از گزارشهای بینالمللی طی روزهای اخیر نشان میدهد که اختلال در جریان عبور کشتیها، نهتنها بر قیمت نفت و گاز تأثیر گذاشته، بلکه مباحث تازهای درباره «شیوه تأمین امنیت دریانوردی» و حتی «الگوی نظام پرداخت» در این شاهراه حیاتی را به میان آورده است.
به گزارش رویترز، اگرچه پس از آتشبس، حرکت کشتیها از سر گرفته شده، اما هنوز فاصله زیادی با وضعیت عادی وجود دارد؛ تنها ۱۵ کشتی عبور کردهاند، در حالیکه میانگین روزانه پیش از بحران ۱۳۸ کشتی بوده است. این کاهش بیسابقه، بازار انرژی را در وضعیت شکننده نگه داشته و پیشبینی کارشناسان از قیمت ۸۵ دلاری برنت را به شدت وابسته به بازگشت ثبات در این مسیر کرده است.
همزمان، والاستریت ژورنال هشدار داده که ادامه اختلالها میتواند خسارتهای قابلتوجهی برای اقتصادهای منطقهای و جهانی ایجاد کند. این روزنامه برآورد کرده است که هرگونه محدودیت در عبور و مرور میتواند هزینههای جانبی انرژی، بیمه و حملونقل را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
در سوی دیگر، سازمان ملل نیز بر اهمیت حفظ آزادی کشتیرانی تأکید کرده است. سخنگوی این سازمان در گفتوگو با خبرنگاران یادآور شد که آزادی ناوبری «سالها بر اساس عرف و حقوق بینالملل شکل گرفته» و هر اقدامی که این آزادی را تهدید کند، میتواند فشار بیشتری بر بازار انرژی وارد کند. (ایرنا)
عبور کشتیها با وجود نگرانیها
فرانس پرس و بیبیسی نیز در گزارشهای جداگانهای از حرکت چند کشتی از مبدأ ایران خبر دادهاند؛ رخدادی که نشان میدهد بخشهایی از جریان تجارت انرژی همچنان در حال ادامه فعالیت است، هرچند با سرعت و امنیت کمتر از حالت عادی. سخنگوی وزارت خارجه چین نیز در واکنش به تحولات اخیر، فضای پرریسک این منطقه برای تجارت جهانی را مورد توجه قرار داده است.
(AFP، BBC، مهرنیوز)
اختلال انرژی؛ بزرگترین چالش امنیت عرضه
مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی شرایط موجود را «بزرگترین چالش امنیت انرژی در تاریخ» توصیف کرده و خبر داده که حدود یکسوم تأسیسات انرژی خاورمیانه دچار اختلال شدهاند. (صداوسیما)
این برآوردها از فشار روانی و عملیای حکایت دارد که روی بازارهای جهانی ایجاد شده؛ بازاری که طی دهههای گذشته همواره کوچکترین تغییر در تنگه هرمز را با واکنش سریع قیمتها پاسخ داده است.
بحث جدید: نظام پرداخت و اخذ عوارض در تنگه هرمز
در کنار پیامدهای انرژی، یکی از مباحث اخیر که در یادداشت «علی زارعشاهی»، پژوهشگر حوزه حکمرانی پولی، مطرح شده، ایده طراحی یک نظام پرداخت مستقل و متکی بر ریال برای مدیریت عبور کشتیها از این گذرگاه است. (مهرنیوز – یادداشت اقتصادی)
به گفته او، بحرانها علاوه بر ایجاد فشار، فرصتهایی برای اصلاح ساختارهای ناکارآمد فراهم میکنند. زارعشاهی پیشنهاد داده که:
• در کوتاهمدت میتوان از زیرساختهای آماده شرکای اقتصادی مانند چین و روسیه بهره برد.
• در میانمدت باید «حاکمیت ریال» بهعنوان ارز تسویه منطقهای تقویت شود.
• در بلندمدت ضروری است یک سیستم تسویه بومی با همکاری کشورهای منطقه طراحی شود.
این نگاه به نظام پرداخت، با برخی ایدههای مطرحشده در سطح کارشناسی همراستاست؛ از جمله پیشنهادهایی درباره تعیین «عوارض امنیت دریایی»، متناسب با نوع محموله، مقصد، ارزش نفت خام یا سطح ریسک مسیر. تأکید این دیدگاهها بر این است که ساختار جدید باید:
• آیندهنگر باشد
• مبتنی بر فناوریهای هوشمند طراحی شود
• از نظامهای سنتی و وابسته فاصله گیرد
• و در نهایت «پایداری جریان تجارت انرژی» را در تنگه تضمین کند
اثر جهانی اختلال تنگه هرمز
گزارشهای منتشر شده از منابع مختلف نشان میدهد که وضعیت فعلی تنها مسئلهای منطقهای نیست، بلکه یک اختلال در شریان حیاتی انرژی جهان محسوب میشود.
• توتال اعلام کرده که «پرداخت عوارض» را گزینهای بهتر از «بسته شدن تنگه» میداند، زیرا توقف کامل تردد پیامدهای شدیدی برای بازار انرژی خواهد داشت. (فیگارو)
• برخی کشورها از جمله چین عبور کشتیها را پیگیری کرده و نسبت به افزایش ریسکهای جهانی هشدار دادهاند. (مهرنیوز)
• گزارش اکونومیست نیز بر پیچیدگی مدیریت چنین وضعیتهایی تأکید کرده و آن را «اقدامی پُرریسک برای اقتصاد جهانی» دانسته است. (اکونومیست)
برآیند گزارشها نشان میدهد که تنگه هرمز، در کنار نقش سنتی خود بهعنوان یکی از اصلیترین مسیرهای انتقال انرژی، اکنون در کانون بحثهای گستردهتری قرار دارد؛ از آینده امنیت دریایی و بیمههای بینالمللی گرفته تا طراحی نظامهای پرداخت و تسویه منطقهای.
مسیر عبور کشتیها آرامتر از گذشته، اما همچنان ادامه دارد؛ و بازار جهانی چشم به بازگشت ثباتی دوخته که بدون حل چالشهای اقتصادی و لجستیکی، بهسادگی ممکن نخواهد بود.