دکتر حمید نطقی بهعنوان بنیانگذار روابطعمومی نوین در ایران، نقشی اساسی در شکلگیری آموزش دانشگاهی، تدوین منابع علمی و نهادینهسازی ساختارهای حرفهای این حوزه ایفا کرد. او با مدیریت روابطعمومی صنعت نفت در سال ۱۳۳۰ نخستین تجربههای سازمانیافته این حرفه را پایهگذاری کرد و با تأسیس و مدیریت گروه روابطعمومی در سال ۱۳۴۶ مسیر آموزش آکادمیک این رشته را هموار ساخت.
تألیف کتاب «مدیریت و روابطعمومی» در سال ۱۳۵۰ نقطه عطفی در توسعه علمی این حوزه بود. در اندیشه او، روابطعمومی بر سه اصل هنر، فن و فلسفه استوار است و بدون صداقت، شفافیت و توجه به منافع عمومی معنا نمییابد. تأکید او بر تحقیق، آگاهسازی و پیوند روابطعمومی با فرآیند مدیریت، همچنان مبنای بسیاری از رویکردهای علمی در ایران است.
شبکه اطلاعرسانی روابطعمومی ایران (شارا) || بیستوهفتمین سالگرد درگذشت دکتر حمید نطقی، بنیانگذار روابطعمومی نوین در ایران، در حالی فرا میرسد که تقارن آن با روز جهانی روابطعمومی فرصتی مغتنم برای بازخوانی اندیشهها و خدمات این استاد برجسته ارتباطات است. نام نطقی در تاریخ ارتباطات ایران با شکلگیری آموزش دانشگاهی روابطعمومی، تدوین نخستین متون علمی این حوزه و بنیانگذاری نخستین ساختارهای حرفهای آن گره خورده است؛ بهگونهای که بسیاری از پژوهشگران و استادان علوم ارتباطات از او با عنوان «پدر روابطعمومی ایران» یاد میکنند.
دکتر حمید نطقی در سال ۱۲۹۹ در تبریز چشم به جهان گشود. دوران کودکی و تحصیلات ابتدایی خود را در این شهر سپری کرد و سپس همراه خانواده به آستارا رفت. تحصیل در دبیرستان حکیم نظامی آستارا و آشنایی با نیما یوشیج، شاعر نوپرداز ایرانی، از نخستین تجربههای فکری و فرهنگی او به شمار میرود.
نطقی پس از پایان تحصیلات متوسطه راهی تهران شد و در دانشکده حقوق دانشگاه تهران ادامه تحصیل داد و در سال ۱۳۲۱ با دریافت درجه لیسانس فارغالتحصیل شد. او برای ادامه تحصیل در رشته دکترای حقوق قضایی به دانشگاه استانبول رفت و در کنار فعالیتهای علمی، با نشریات ادبی نیز همکاری داشت؛ تجربهای که بعدها در شکلگیری نگاه ارتباطی و رسانهای او نقش مهمی ایفا کرد.
بازگشت نطقی به ایران در سال ۱۳۲۷ سرآغاز فعالیتهای حرفهای او در عرصه ارتباطات سازمانی بود. او ابتدا در کنسرسیوم نفت و سپس در شرکت نفت ایران و انگلیس به کار پرداخت و بهعنوان مشاور هیئتمدیره و مسئول ارتباط با مطبوعات در اداره اطلاعات و انتشارات این شرکت فعالیت کرد.
در سال ۱۳۳۰ مدیریت روابطعمومی شرکت نفت به او سپرده شد؛ مسئولیتی که زمینهساز شکلگیری نخستین تجربههای عملی روابطعمومی در ایران شد. در دورهای که مفهوم روابطعمومی هنوز برای بسیاری ناشناخته بود، نطقی تلاش کرد با بهرهگیری از تجربههای جهانی و تطبیق آن با شرایط فرهنگی ایران، ساختاری نو برای ارتباط میان سازمان و جامعه ایجاد کند.
با تأسیس مؤسسه عالی روزنامهنگاری و روابطعمومی در سال ۱۳۴۶، از دکتر نطقی دعوت شد تا مدیریت گروه روابطعمومی و تدریس دروس تخصصی این رشته را بر عهده گیرد. او با پذیرش این مسئولیت از فعالیت در شرکت نفت کناره گرفت و تمام توان خود را صرف توسعه آموزش و پژوهش در این حوزه کرد.
تألیف کتاب «مدیریت و روابطعمومی» در سال ۱۳۵۰ از جمله مهمترین دستاوردهای علمی اوست؛ اثری که بهعنوان یکی از نخستین منابع علمی روابطعمومی در ایران شناخته میشود و نقش مهمی در نظاممند شدن آموزش این رشته داشت.
دکتر نطقی تا سال ۱۳۵۷ ریاست گروه آموزشی روابطعمومی را بر عهده داشت. پس از انقلاب اسلامی و حذف رشته روابطعمومی از نظام آموزشی کشور، او همچنان فعالیتهای علمی و مشاورهای خود را ادامه داد و با همکاری استادانی چون دکتر کاظم معتمدنژاد برای احیای آموزش ارتباطات در ایران تلاش کرد. نتیجه این تلاشها سرانجام در سال ۱۳۶۸ به احیای رشته علوم ارتباطات اجتماعی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی انجامید.
اندیشههای نطقی درباره روابطعمومی، فراتر از یک مهارت اداری یا ابزار تبلیغاتی بود. او روابطعمومی را حرفهای میدانست که بر سه پایه «هنر، فن و فلسفه» استوار است. از نگاه او، روابطعمومی تنها با دانش و تکنیک معنا پیدا نمیکند، بلکه نیازمند نگرشی اخلاقی و انسانی است.
او تأکید داشت که روابطعمومی باید در خدمت منافع عمومی باشد و وظیفه آن ارائه تصویری واقعی از سازمان و ایجاد تفاهم میان سازمان و جامعه است، نه «زیبا جلوه دادن واقعیتهای نادرست». به باور او، راستگویی و شفافیت از مهمترین اصول این حرفه است و روابطعمومی موفق آن است که بتواند اعتماد عمومی را جلب کند.
نطقی همچنین بر نقش پژوهش و شناخت علمی در تصمیمگیریهای مدیریتی تأکید داشت. در الگوی روابطعمومی او، «تحقیق» و «آگاهسازی» دو رکن اساسی به شمار میروند؛ به این معنا که سازمانها باید ابتدا با مطالعه و تحلیل محیط اجتماعی خود تصمیم بگیرند و سپس بهصورت شفاف دلایل و نتایج تصمیمهای خود را با جامعه در میان بگذارند. از نظر او روابطعمومی در حقیقت بخشی از فرآیند مدیریت است و بدون حضور آن، مدیریت نمیتواند ارتباط مؤثری با افکار عمومی برقرار کند.
وی در کنار فعالیتهای علمی و حرفهای، در عرصه ادبیات نیز فعال بود. همکاری با نشریه فرهنگی «وارلیق» و انتشار مجموعههایی از شعر و داستان، از جمله آثار ادبی او به شمار میرود. آثار او در حوزه شعر فارسی و ترکی، از جمله «از هر رنگ»، «از دیروز تا امروز» و «پایان هزاره»، نشاندهنده پیوند عمیق میان نگاه ادبی و اندیشه ارتباطی اوست.
پس از درگذشت دکتر حمید نطقی در ۲۵ تیر ۱۳۷۸، نام او همچنان در فضای علمی و حرفهای روابطعمومی ایران زنده ماند. در کنفرانس بینالمللی روابطعمومی ایران، جایزهای علمی به نام او بنیانگذاری شد که در دو سطح ملی و بینالمللی به پژوهشگران و فعالان برجسته این حوزه اعطا میشود. این جایزه نمادی از استمرار اندیشههای او در مسیر توسعه دانش و حرفه روابطعمومی است.
امسال نیز همزمان با سالگرد درگذشت این استاد فقید، ششمین اجلاس روز جهانی روابطعمومی در ایران برگزار میشود. در این رویداد، نشست ویژهای با عنوان «نکوداشت بنیانگذار روابطعمومی در ایران به روایت خاطره و به اعتبار تجربه» به بررسی اندیشهها و میراث علمی دکتر نطقی اختصاص یافته است. در این نشست، شماری از شاگردان و همکاران او با بازگویی خاطرات و تجربههای خود، به بازخوانی شخصیت علمی و حرفهای این استاد پیشگام خواهند پرداخت.
بیستوهفت سال پس از درگذشت دکتر حمید نطقی، همچنان اندیشههای او درباره صداقت، مردمداری و مسئولیت اجتماعی روابطعمومی الهامبخش بسیاری از پژوهشگران و فعالان این حوزه است. میراث فکری او یادآور این حقیقت است که روابطعمومی، اگر بر پایه دانش، اخلاق و احترام به افکار عمومی استوار باشد، میتواند پلی میان سازمانها و جامعه بسازد و نقش مهمی در توسعه ارتباطات انسانی و سازمانی ایفا کند.