رشته ارتباطات سلامت در ایران؛ پیوند علوم ارتباطات و نظام سلامت برای توسعه پیشگیری

راه‌اندازی رشته کارشناسی ارشد ارتباطات سلامت در دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبایی و دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران، گامی مهم در توسعه آموزش‌های بین‌رشته‌ای در ایران است. این رشته با تلفیق دانش ارتباطات و علوم سلامت، به دنبال ارتقای سواد سلامت، بهبود ارتباط پزشک و بیمار، مدیریت بحران‌های سلامت، مقابله با اطلاعات نادرست و تقویت رویکرد پیشگیری به جای درمان است. توسعه این رشته می‌تواند ضمن ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، ظرفیت روابط عمومی، رسانه‌ها و ارتباطات راهبردی را در نظام سلامت کشور افزایش دهد.

🩺 ارتباطات سلامت چیست و چرا به یکی از گرایش‌های مهم دانشگاهی تبدیل شده است؟

رشته ارتباطات سلامت با ترکیب دانش ارتباطات و علوم پزشکی، به دنبال بهبود ارتباط میان نظام سلامت، متخصصان پزشکی و جامعه است.

🎓 دانشگاه تهران پس از دریافت مجوز وزارت علوم، این رشته را با مشارکت دانشگاه‌های دیگر توسعه داده و نخستین گروه دانشجویان آن در مهر ۱۴۰۵ در سه دانشگاه پذیرش شده‌اند.

📌 مهم‌ترین محورهای این رشته عبارت‌اند از:

🔍 این رشته چه فرصت‌های شغلی ایجاد می‌کند؟

فارغ‌التحصیلان می‌توانند در روابط عمومی بیمارستان‌ها، وزارت بهداشت، مراکز درمانی، رسانه‌ها، مؤسسات پژوهشی و سازمان‌های سیاست‌گذار سلامت فعالیت کنند.

شبکه اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی‌ ایران (شارا) – به گزارش روابط عمومی وزارت علوم، پس از سال‌ها تلاش و پیگیری از سوی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، سرانجام «رشته ارتباطات سلامت» در مقطع کارشناسی ارشد توانست اواخر سال گذشته از شورای گسترش وزارت علوم مجوز بگیرد و امسال (مهر 1405) شاهد جذب اولین گروه از دانشجویان این رشته در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه تهران و نیز دانشگاه علامه طباطبایی و دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران باشیم.

به همین دلیل روابط عمومی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با هدف گفتمان سازی در زمینه اهمیت گرایش‌های بین رشته‌ای، گفتگویی با دکتر عباس قنبری باغستان، عضو هیئت علمی گروه ارتباطات دانشگاه تهران و مسئول راه اندازی و تدوین این رشته انجام داده است که در ادامه می‌آید.

اگر ممکن است ابتدا در مورد تاریخچه این موضوع و اینکه با توجه به عنوان دو وجهی ای که دارد، این رشته چطور مطرح و راه اندازی شد، توضیح دهید؟

موضوع «ارتباطات» به عنوان یک رشته به طور کلی قدمت طولانی و چنددهه ای در کشور دارد و طبیعی است ذیل این رشته موضوعات و مباحث زیادی مطرح بوده وهست. روزنامه نگاری، روابط عمومی، ارتباطات و توسعه، مطالعات فرهنگی و ارتباطی، و …. موضوعاتی بوده که از گذشته های دور مطرح بوده و به آن پرداخته شده است. طبیعی است به مرور زمان و با مواجهه ما با مسائل و چالش های جدید و در هم تنیده، موضوعات جدیدی نیز مطرح می شوند. ارتباطات سلامت هم یکی از موضوعاتی است که سال های اخیر در کشور و به ویژه در حوزه ارتباطات و حتی نظام سلامت مورد توجه قرار گرفته و در قالب پایان نامه و مقاله و کتاب و … به آن پرداخته شده است.

اما «ارتباطات سلامت» به عنوان یک گرایش از رشته ارتباطات در مقطع تحصیلی رسمی تنها چند سال است که مطرح شده است. اگر اشتباه نکنم، مهرماه 1397 گروه ارتباطات دانشگاه تهران راه اندازی رشته گرایش «ارتباطات سلامت» در مقطع کارشناسی ارشد را تصویب کرد و از همان زمان ما در گروه علوم ارتباطات این دانشکده کار تدوین طرح اولیه و توجیهی، تدوین شرح درس ها و سرفصل های درسی این رشته را شروع کردیم و تقریبا حدود یکسال طول کشید تا این طرح توجیهی و عناوین درسی، سرفصل ها و شرح درسها و … در این گروه آموزشی به تصویب نهایی رسید و سپس برای پیگیری از مراجع بالاتر به معاونت آموزشی دانشگاه تهران ارسال شد.

یعنی این رشته «ارتباطات سلامت» که الان مجوز گرفته و امسال اولین گروه دانشجویان آن نیز جذب شده اند، همان طرح گروه ارتباطات دانشگاه تهران است؟
بله دقیقا همان طرح و همان شرح درس ها و سرفصل هاست. البته راه اندازی این رشته به طرز عجیبی کمی طولانی شد. یک علتش عنوان این گرایش بود که می بایست برای مفهوم «سلامت» توجیهی و پشتوانه ای از حوزه بهداشت و سلامت کشور پیدا می کردیم. همیشه این سئوال وجود داشت که عنوان «سلامت» مربوط به رشته های علوم پزشکی است و توجیه راه اندازی چنین رشته ای در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران چیست و چه می تواند باشد! علت دیگر هم این بود که به محض تصویب آن در گروه ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با بحران سیلاب 98 و متعاقبا کرونا مواجه شدیم و عملا به دلیل درگیری کشور با این بحران ها خیلی به صورت جدی پیگیری نشد. اخیرا حدود دو یا سه سال است که دوباره پیگیری مجدانه آن صورت گرفت و پس از طی کردن مراحل مختلف در ستاد دانشگاه تهران، معاونت آموزشی وزارت عتف، شورای تحول علوم انسانی و نهایتا شورای گسترش وزارتخانه، اواخر پاییز سال گذشته (1404) موفق شدیم مجوز شورای گسترش را بگیریم و امسال(1405) نیز از طریق کنکور سراسری اولین گروه از دانشجویان این رشته را نیز جذب کنیم.

الان این رشته فقط در دانشگاه تهران دانشجو جذب کرده، یا سایر دانشگاه ها هم در این رشته دانشجو جذب کنند؟

ماهیت تصویب رشته ها در شورای گسترش به این صورت است که وقتی یک رشته تصویب می شود، در سامانه «آموزش عالی» موسوم به سامانه هس (HES) بارگزاری می شود و پس از آن دانشگاه هایی که مایل باشند و به لحاظ زیرساختی و تامین استاد و هیات علمی و … ظرفیت دارند، می توانند از آن به عنوان مرجع استفاده کنند و از طریق مکانسیم خاصی که تعریف شده، از طریق کنکور سراسری دانشجو بگیرند. الان تاجایی که من اطلاع دارم، علاوه بر دانشگاه تهران، دانشگاه علامه طباطبایی و نیز دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران نیز در همین نیمسال تحصیلی جاری در این رشته دانشجو جذب کرده اند. یعنی الان تعداد نسبتا قابل توجهی دانشجو از ابتدای نیمسال تحصیلی جاری در این رشته جذب و شروع به تحصیل کرده اند.

چرا دانشگاه علوم پزشکی؟ آیا چون عنوان «سلامت» دارد، دانشگاه های پزشکی هم می توانند در این زمینه دانشجو بگیرند؟

اساسا رویکرد این گرایش بین رشته ای است و همانطور که از اسمش پیداست، ترکیب بین «ارتباطات» و «سلامت» است. اتفاقا ایده آل ما در دانشگاه تهران نیز همین بود و از همان ابتدا ما خیلی علاقه داشتیم که این رشته را به صورت مشترک با یکی از دانشگاه های علوم پزشکی راه اندازی کنیم. به همین دلیل، در پس راه اندازی این رشته یک سلسله اقدامات و هماهنگی ها و برنامه ریزی های فشرده ای بود که طی دو الی سه سال با دانشگاه علوم پزشکی تهران و نیز خود وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دنبال شد. ما برای راه اندازی این رشته و برای اطمینان از اینکه بخش «سلامت» نیز از پشتوانه قوی علمی و تحقیقاتی و سازمانی برخوردار خواهد بود، یک تفاهم نامه با وزارت بهداشت و یک تفاهم نامه با دانشگاه علوم پزشکی تهران منعقد کردیم و الان هم این رشته درست است که در دانشگاه تهران راه اندازی شده، اما نیمی از درس ها و برنامه های درسی توسط اساتید دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران ارائه می شود و حتی طوری برنامه ریزی کرده ایم که دانشجویان ما به دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران بروند و بخشی از دوره را آنجا سپری کنند. حتی اکیدا توصیه کرده ایم که حتما در پایان نامه ها نیز باید یک استاد از دانشگاه تهران و یک استاد از دانشگاه علوم پزشکی تهران باشد تا آن ماهیت بین رشته اش به خوبی حفظ شود.

با توجه به تاکیدی که بر بین رشته ای این گرایش «ارتباطات سلامت» دارید، در مورد ماهیت آن بیشتر توضیح دهید؟

ببنید دانشگاه های مطرح جهان چند دهه است که به سمت راه اندازی گرایش های بین رشته ای سوق پیدا کرده اند. علتش هم این است که ما با مسائل و چالش ها و بحران های در هم تنیده ای مواجه هستیم که دیگر با نگاه و رویکرد تک رشته ای قابل حل نیستند. به عبارت دیگر انسان قرن بیست و یک با نگاه و رویکرد تک رشته ای قادر به حل مسائل مبتلابه نیست. باید رویکردهای هم افزا و چند رشته ای کنار هم قرار بگیرند تا بتوانند هم ماهیت پیچیده مسائل جدید را بهتر بشناسند و هم راه حل های جامع و کامل تری ارائه دهند.

در حوزه سلامت نیز همین است. مسائل نظام سلامت دیگر با رویکرد های صرف پزشکی قابل حل نیست. به خصوص اگر بخواهید یک پارادایم شیفتی از نظام سلامت مبتنی بر «درمان» به سمت نظام سلامت مبتنی بر «پیشگیری» داشته باشید. «پیشگیری» اساسا یک مقوله و مساله اجتماعی است و ریشه در رفتار و تغییر رفتار در انسان و جامعه دارد.

ویژگی ممتاز گرایش «ارتباطات سلامت» این است که اتفاقا در دهه 60 و 70 میلادی این پزشکان و متخصصان حوزه سلامت بودن که به طور خاص برای مدیریت روابط «پزشک-بیمار» به رشته و ظرفیت های دانش ارتباطات علاقه نشان دادند و پس از آن به تدریج دامنه نیاز آنها بیشتر شد و خیلی سریع ما شاهد ظهور چندین انجمن علمی و تخصصی، چندین نشریه علمی و دانشگاهی و در نهایت راه اندازی رشته ارتباطات سلامت در مقاطع مختلف دانشگاهی در آمریکا و غرب بودیم. جالب است بدانید دانشگاه تافتس (Tufts University) و کالج امرسون در سال 1995 در مقطع کارشناسی ارشد در این رشته فارغ التحصیل داشته اند. دانشگاه جورج میسون نیز در سال 2007 این رشته را در مقطع دکتری راه اندازی کرده است.

در ایران نیز خوشبختانه و بویژه در زمان کرونا احساس نیاز به دانش ارتباطات در نظام سلامت بسیار ملموس بود. پدیده اینفودمی که همزاد اپیدمی کرونا بود و تبعات آن همچون سرگردانی افکار عمومی، مقاومت در برابر توصیه های پزشکی، دشواری اقناع افکار عمومی، ضعف در تدوین پیام های سلامت محور، ضعف در مرجعیت اخبار سلامت و …. همه و همه باعث شد که نظام سلامت عمیقا به سایر دانش ها و تخصص ها احساس نیاز کند. به خصوص در مورد این گرایش «ارتباطات سلامت»، برخلاف تصور من نظام سلامت و بهداشت کشور خیلی از راه اندازی این رشته استقبال کرد. من یادم است روزی که تفاهم نامه دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با وزارت بهداشت برای راه اندازی این رشته در مردادماه 1402 امضاء شد، روزنامه ها به نقل از وزیر بهداشت تیتر زدند که «وزارت بهداشت از راه اندازی رشته ارتباطات سلامت استقبال می کند». این خیلی شروع خوبی بود چون اگر اینطور نبود یا این گشودگی از سمت نظام سلامت نبود، عملا و از همان ابتدا در بن بست قرار می گرفتیم.

لذا در این گرایش «ارتباطات سلامت» دو دانش و تخصص «ارتباطات» و «سلامت» از دو دنیای علمی و دو ساختار کاملا متفاوت در کنار یکدیگر قرار می گیرند و تلاش می شود از ظرفیت های ارتباطات مثل روزنامه نگاری، روابط عمومی، شبکه های اجتماعی، سینما، تلویزیون، تبلیغات، اقناع و … برای کمک به نظام سلامت برای مواجهه با چالش های جدید پزشکی، سلامت، درمان و … استفاده شود. البته می دانیم که چالش های نیز وجود دارد. اما استقبالی که هم در حوزه ارتباطات هست و هم در نظام سلامت، خیلی امیدوارکننده است.

عناوین درس های این گرایش و نیز موضوعاتی که مثلا برای تحقیق و توسعه و پایان نامه پیش بینی شده است، به چه شکل است؟ 

مثل همه رشته های تحصیلی در مقطع تحصیلات تکمیلی، ساختار این رشته ترکیبی از دروس الزامی و اختیاری و نیز پایان نامه است. اما ترکیب درس ها خب دقیقا ماهیت بین رشته ای دارد. مثلا دانشجو هم درسها و دروس ارتباطی مثلا پویش های رسانه ای، سواد رسانه، ارتباطا بین فرهنگی، فهم شبکه های اجتماعی را در لیست دروس خود دارد و هم دروس سلامت محور همچون اصول و کلیات اپیدمیولوژی، اپیدمیولوژی بیماری های شایع، اخلاق پزشکی، اصول و کلیات سلامت و …

نکته مهم این است که پایه و اساس دروس این رشته به‌طور مشخص مبتنی بر فهم ارتباطی و اجتماعی از مسائل و موضوعات نظام سلامت است. چیزی نزدیک به آنچه در خود نظام سلامت به آن غلبه یا ترجیح «پیشگیری» بر «درمان» می نامند. جالب است شعار مشهور یکی از این سازمان های مهم بین الملل این است که «یک دلار سرمایه گذاری در پیشگیری، به معنای 10 دلار صرفه جویی در درمان است». این دقیقا همان چیزی است که این رشته «ارتباطات سلامت» دنبال می کند. لذا به طور خاص دو ویژگی برای دروس و سرفصل‌های این رشته می توان مطرح کرد: اول اینکه در طراحی این رشته، نظام سلامت 4P (پیش‌بینی، پیش‌گیری، شخصی شده (خصوصی) و مشارکتی) که مبنای «اکوسیستم سلامت» در قرن 21 است، بسیار مورد توجه بوده و شرح درس‌ها نیز دقیقا متناسب و مبتنی بر همین‌ها تدوین و طراحی شده است. به‌طور مثال در این رشته دروسی پیش‌بینی شده‌اند که برای هر چهار مرحله «پیش‌بینی»، «پیشگیری»، «شخصی شده» و «مشارکتی» در تمامی فرایندهای سلامت، مراقب و بهداشتی مورد نیاز و تأکید است. دوم اینکه دروس پیش‌بینی شده در این رشته بسیار کاربردی و عملیاتی هستند. به‌عنوان مثال فرایند طراحی، اجرا و ارزیابی کمپین‌های سلامت، تکنیک‌های تبلیغاتی، کاربرد آن‌ها و مکانیسم تدوین پیام‌های ارتباطی، استفاده از رسانه‌های متعدد (سنتی، مدرن و چندرسانه‌ای و شبکه‌های مجازی)، مخاطب‌شناسی و … همه هم به‌صورت تئوریک و هم به‌صورت کاربری در طراحی درس‌ها برای استفاده در حوزه سلامت لحاظ شده اند.

با توجه به این دوجهی بودن «ارتباطات سلامت»، چه دانشجویانی می توانند جذب این رشته شوند؟ آیا باید دانشجویان ارتباطات باشند یا از رشته های پزشکی هم می توان جذب این رشته شد؟ 

با توجه به تخصصی بودن و حساس بودن رشته، ترجیح این است که ورودی های این گرایش یا از حوزه علوم اجتماعی و ارتباطات باشند که با موضوعات و مباحث دانش «ارتباطات» آشنا باشند یا از حوزه پزشکی و پیراپزشکی که با مباحث و موضوعات سلامت آشنا باشند. در هر صورت، تعدادی واحد به صورت «پیش نیاز» پیش بینی شده است که هر متقاضی باید قبل از ورود به دوره اصلی آنها را پشت سر بگذراند. هدف در نهایت این است که فارغ التحصیل این رشته بتواند فهم «ارتباطی» از مسائل و موضوعات حوزه سلامت داشته باشد. در کل جامعه هدف این رشته، خیلی وسیع پیش‌بینی شده به‌طوری‌که علاوه بر دانشجویان علوم ارتباطات و علوم اجتماعی، دانشجویان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی و پرستاری و … نیز امکان ورود به این رشته را دارند.

بازار کار فارغ التحصیلان این گرایش و چشم انداز آینده آنها با توجه به بین رشته ای بودن آن به چه صورت است؟

با توجه به مهارت های دوگانه ای که دانشجویان در این رشته فرا می گیرند، به نظر می رسد بازار کار و فرصت های شغلی بیشتری در انتظار فارغ التحصیلان این رشته باشد. یعنی براساس یک تقسیم بندی، می توان موارد ذیل را به عنوان نمونه برشمرد:
حوزه تحقیق و توسعه: که بیشتر مربوط حوزه “آموزش” و “تحقیق” در سطوح آکادمیک هچون دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی و حتی بخش های صنعت می شود.
حوزه سیاستگذاری: که بیشتر مربوط به فعالیت در نهادها و دستگاه های سیاستگذار در حوزه بهداشت و سلامت جامعه همچون وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان نظام پزشکی و سایر نهاد های مرجع تصمیم گیری و قانون گذاری می شود.
حوزه فرهنگ، رسانه ها و ارتباطات: که بیشتر مربوط به فعالیت در رسانه ها و شبکه های اطلاع رسانی اعم از سنتی (چاپی و نوشتاری و صوتی و تصویری)، اینترنتی و شبکه‌های مجازی می شود.
حوزه‌های سلامت و پزشکی: که بیشتر مربوط به فعالیت در سازمان ها و نهادهای مربوط به بخش های سلامت و مراقبت جامعه همچون بیمارستان ها، مراکز درمانی، خانه های بهداشت و درمان و … می شود.  به عبارت دیگر فارغ التحصیلان این رشته به نیازی پاسخ خواهند گفت که اکنون در حوزه درمان و بهداشت موجود نیست.  این به این معناست که این رشته می تواند ایجاد مشاغل جدیدی را در بخش بهداشت، مراقبت و سلامت ایجاد کند.

البته ایده آل این رشته این است که با توجه به بین رشته ای بودن این گرایش، فارغ التحصیلان این رشته «مدرک مشترک» دریافت کنند، یعنی مدرکی که به صورت مشترک از یک دانشگاه وزارت علومی و یک دانشگاه وزارت بهداشتی صادر شده و مورد تایید هر دو آنها باشید. چنین چیزی در دانشگاه های جهان مرسوم است و ما هم در فاز بعدی توسعه این رشته، حتما دنبال آن هستیم. اگر این امر تحقق پیدا کند، بدون شک فارغ التحصیلان آن در فضاهای کسب و کار بیشتر مورد استقبال خواهند بود.

و صحبت آخر؟

تعداد دانشگاه‌هایی که در ایران در رشته های حوزه «ارتباطات» پذیرش دانشجو دارند بسیار انگشت شمار است. دانشگاه تهران، دانشگاه علامه، دانشگاه امام صادق، دانشگاه صدا و سیما، دانشگاه آزاد و برخی از دانشگاه‌های علمی کاربردی تنها دانشگاه‌هایی هستند که در این رشته دانشجو می‌پذیرند. این درحالی است که این رشته به تنهایی ظرفیت های بسیار زیادی دارد، ترکیب بین رشته ای آن با سایر حوزه ها مثل «ارتباطات سلامت»، «ارتباطات کارآفرینی»، «ارتباطات محیط زیست» و … نیز دنیای وسیعتر و افق های جدیدی به روی ما می گشایند که جایشان در کشور ما واقعا خالی است.

الان جمع رشته‌هایی که در حوزه ارتباطات وجود دارد کمتر از ده رشته است که شامل روزنامه‌نگاری، مطالعات فرهنگی، روابط‌عمومی و ارتباطات می‌شود. در این زمینه، من یک کار پژوهشی برای شناسایی رشته‌های حوزه ارتباطات در سطح جهانی داشتم. جالب بود که تنوع رشته‌های این حوزه در جهان بسیار وسیع بود. مثلا برای رشته ارتباطات در جهان (Communication)به تنهایی 200 گرایش وجود دارد. برای حوزه رسانه (Media) 196گرایش وجود دارد. برای روزنامه نگاری (Journalism) 46 گرایش، برای روابط عمومی (Public Relations) 39 گرایش، برای مطالعات فیلم (Film Studies) و برای مطالعات رادیو تلویزیون (Radio and Television Studies) نیز هر یک 24 گرایش دارند. بدون شک این تنوع جهانی با تنوع ارتباطات در ایران غیر قابل مقایسه است و نتایج به دست آمده نشان دهنده فاصله نجومی ما با فضای آکادمیک جهانی است. شاید یکی از دلایل پایداری چالش‌های این حوزه، محدودیت تنوع رشته‌های ارتباطی در ایران است چرا که هر یک از این گرایش‌ها و تنوع رشته‌ای می‌تواند یک موضوعی را پوشش دهد و حل‌کنندۀ چالشی باشد.

لذا به نظر می‌رسد افزایش تنوع گرایش و رشته‌های «ارتباطی» هم در درون خانواده ارتباطات و هم به صورت بین رشته‌ای مثل همین گرایش «ارتباطات سلامت»، «ارتباطات کارآفرینی»، «ارتباطات محیط زیست» و …  بسیار اهمیت دارد.