دکتر نادیا صنیعی، عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی همدان، با تأکید بر نقش حیاتی سواد اطلاعاتی در موقعیتهای بحرانی اظهار کرد: بیاعتمادی به علم و منابع معتبر در شرایطی مانند جنگ یا بلایا میتواند به تصمیمگیریهای نادرست و افزایش تلفات انسانی منجر شود. او توضیح داد که در بحرانها سه عامل «استرس شدید»، «کمبود زمان» و «هجوم اطلاعات متناقض» بهطور همزمان باعث کاهش قدرت تحلیل انسان میشوند و زمینه را برای پذیرش شایعات فراهم میکنند.
وی افزود: مغز در چنین شرایطی از میانبرهای شناختی استفاده میکند که نتیجه آن تصمیمهای عجولانه و بعضاً خطرناک است؛ از جمله ترک شتابزده محل، خرید و ذخیرهسازی غیرضروری دارو یا پذیرش شایعاتی که هیچ پشتوانه علمی ندارند.
به گفته دکتر صنیعی، توصیههای علمی در مدیریت بحران بر پایه تجربههای انباشته بشر در جنگها، بلایای طبیعی و همهگیریها شکل گرفتهاند و قابل اعتمادترین چارچوب برای تصمیمگیری محسوب میشوند. او خاطرنشان کرد برخی باورهای رایج مانند پناه گرفتن در زیرزمینهای فاقد تهویه در زمان بمباران، میتوانند خطرناک باشند و یافتههای علمی نشان میدهد در بسیاری از مواقع پراکندگی در فضاهای باز امنتر از تجمع در نقاط بسته است.
او ادامه داد: روش علمی امکان شبیهسازی سناریوهای مختلف را فراهم میکند و میتوان با مدلسازی، اثر اقداماتی مانند جوشاندن آب یا استفاده از مواد ضدعفونیکننده را در شرایط کمبود منابع سنجید.
این عضو هیئتعلمی با اشاره به افزایش فعالیت سودجویان در بحرانها گفت: فروش داروهای تقلبی، توصیههای درمانی غیرعلمی و انتشار اطلاعات نادرست سلامت مردم را به خطر میاندازد و موجب از دست رفتن زمان طلایی درمان میشود.
سهلایه مقابله با شایعات
دکتر صنیعی مقابله با شایعات را نیازمند یک مدل سهلایه دانست:
۱. پیشگیری
شامل تقویت کانالهای رسمی اطلاعرسانی، تأخیر در انتشار اخبار تأییدنشده و استفاده از پیامکهای همگانی یا رادیوهای محلی برای هدایت افکار عمومی.
۲. اصلاح سریع شایعات
تیمهای تخصصی باید با کمک فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، شایعات پرتکرار را در کوتاهترین زمان ممکن شناسایی و بیاعتبارسازی کنند. تحقیقات نشان میدهد اگر شایعات در دو ساعت اول اصلاح شوند، از گسترش حدود ٪۸۰ آن جلوگیری خواهد شد.
۳. تغییر رفتار عمومی
آموزش مردم برای راستیآزمایی اخبار پیش از بازنشر، یکی از مؤثرترین راهکارهاست. شهروندان باید اخبار را با حداقل دو منبع معتبر تطبیق دهند و از انتشار اطلاعات نامطمئن خودداری کنند.
او همچنین پیشنهاد کرد برای حسابهایی که عمداً شایعهپراکنی میکنند، محدودیتهایی مانند تعلیق موقت یا درج هشدار در نظر گرفته شود.
یک نمونه واقعی
دکتر صنیعی به تجربه سیل سال ۱۳۹۸ اشاره کرد؛ زمانی که یک شایعه درباره باز شدن یکی از سدها ترس گسترده ایجاد کرده بود. اما اطلاعرسانی سریع و انتشار تصاویر زنده، موج نگرانی را در مدت کوتاهی کنترل کرد.
وی در پایان تأکید کرد که مدیریت شایعات تنها با همکاری هماهنگ نهادهای رسمی، رسانهها و مردم ممکن است و ارتقای سواد اطلاعاتی مهمترین ابزار برای پیشگیری از پیامدهای خطرناک اطلاعات غلط است.