آیا روابط عمومی همان مردم داری اشت ؟

دکتر سعید معادی عضو هیات مدیره انجمن متخصصان روابط‌عمومی

مقدمه؛ پرسشی که آغازگر بحث است

روابط عمومی، در ساده ترین تعریف، هنر ارتباط با مردم است. اما آیا این هنر، همان مردم داری است؟ آیا یک روابط عمومی موفق، لزوما کسی است که مردم را دوست دارد؟ یا شاید مردم داری، چیزی فراتر از یک شغل و یک تکنیک باشد؛ چیزی که در نهاد انسان ریشه دارد و روابط عمومی، تنها یکی از جلوه های آن است. شاید پاسخ به این پرسش، مرز میان یک شغل و یک رسالت را روشن کند.

در حوزه علوم انسانی، طبیعی است که هر پدیده از دریچه ها و دیدگاه های گوناگون تعریف شود. هر پژوهشگر بر اساس یافته ها، تحلیل ها و تجربه ای که از مسیر مطالعاتی خود به دست آورده، با بهره گیری از ظرفیت دانش تخصصی خویش به تعریف، توصیف و نظریه پردازی می پردازد. ، همین حقیقت را در قالبی زیبا فردوسی بیان کرده است:

توانا بود هر که دانا بود / ز دانش دل پیر برنا بود

روابط عمومی نیز از این قاعده مستثنا نیست. با بررسی و دسته بندی تعریف ها و نظریه های گوناگون صاحب نظران این حوزه، ردپای علوم اخلاق، ارتباطات، روزنامه نگاری، جامعه شناسی، علوم سیاسی، روان شناسی و علوم اجتماعی را به وضوح در آن می بینیم؛ به گونه ای که تعریف های روابط عمومی حاصل تلفیقی از این مباحث است. بی تردید این تأثیر و تأثر و این تجمیع و تلفیق علوم مختلف، ناشی از ظرفیت، گستره، تأثیر و محیط فعالیت روابط عمومی است. از جمله تعریف های مطرح شده، «هنر مردم داری» به عنوان گرایشی از علوم اخلاقی و رفتاری و شاخه ای از علم اخلاق نظری و عملی است که اشتراک ماهیتی و اجرایی تنگاتنگی با روابط عمومی دارد.

مردم داری در آینه حکمت ایرانی

در ادبیات و حکمت ایرانی، مردم داری همواره از والاترین فضایل شمرده شده است. سعدی در گلستان، این پیوند ناگسستنی انسان ها را چنین ترسیم می کند:

بنی آدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار / دگر عضوها را نماند قرار
> تو کز محنت دیگران بی غمی / نشاید که نامت نهند آدمی

و حافظ، با نگاه نافذ خود، به ما می آموزد که در هر ذره ای روشنایی نهفته است:

دل هر ذره را که بشکافی / آفتابیش در میان بینی

این نگاه، دقیقا همان جوهره روابط عمومی است: دیدن خوبی ها، پرهیز از قضاوت های شتاب زده و برقراری ارتباطی صادقانه با مخاطب. حافظ در جای دیگر نیز بر این نکته تأکید دارد:

عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت / که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت

از سوی دیگر، خواجه نصیرالدین طوسی در اخلاق ناصری، که خود متأثر از اخلاق نیکوماخوس ارسطوست، عدالت را «ام الفضایل» و حد وسط میان افراط و تفریط می داند. اخلاق نظری و عملی، از ارسطو تا خواجه نصیر، همواره بر مدار اعتدال، انصاف و نیک رفتاری با مردم چرخیده است؛ و روابط عمومی، در قالب حرفه ای خود، چیزی جز به کارگیری همین اصول در عرصه سازمان ها و مناسبات اجتماعی نیست.

در برابر این حکمت کهن، فریزر سایزر، از صاحب نظران برجسته معاصر روابط عمومی، آن را «فرآیندی برنامه ریزی شده برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی از طریق عملکرد شایسته و رفتار درست، مبتنی بر ارتباط دوجانبه رضایت بخش» تعریف می کند. نکته جالب توجه آن است که در این تعریف مدرن نیز همان عناصر کهن مردم داری — رفتار درست، صداقت و توجه به دیگری — به چشم می خورد؛ گویی حکمت کهن ایرانی و دانش نوین ارتباطات، در یک نقطه به هم می رسند.

لحظه ای که حقیقت خود را نشان می دهد

روزی که یک شهروند ساده، با یک مشکل کوچک به سازمانی مراجعه می کند، اولین چیزی که می بیند، نه شعارهای روی دیوار است، نه لوگوی زیبا و نه حتی ساختمان مدرن؛ بلکه چهره انسانی است که باید پاسخگوی او باشد. در همان لحظه، روابط عمومی به مردم داری تبدیل می شود یا از آن فاصله می گیرد. این لحظه، آزمایشگاه واقعی این پرسش است؛ جایی که شعارها کنار می روند و رفتار واقعی، خود را نشان می دهد.

حرفه یا منش؛ تمایزی که پاسخ را روشن می کند

روابط عمومی، یک حرفه است؛ با اصول، تکنیک ها و ابزارهای مشخص. اما مردم داری، یک منش است؛ یک نگرش عمیق به انسان. حرفه را می توان آموخت، اما منش را باید زیست. شاید تفاوت اصلی در همین باشد: روابط عمومی می آموزد که چگونه با مردم سخن بگوییم، اما مردم داری می پرسد که آیا اصلا به سخن آنان گوش می دهیم. حرفه، مهارت می آفریند؛ منش، اعتماد می سازد.

پرسش هایی برای چالش ذهنی

اما پرسش اصلی این است: آیا می توان روابط عمومی را هنر مردم داری دانست؟ یا هنر مردم داری را همان روابط عمومی قلمداد کرد؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی کارشناسانه و تعمق جدی است. از این رو، طرح پرسش هایی برای چالش ذهنی ضروری به نظر می رسد:

– آیا آنچه ارسطو در وادی اخلاق نظری و عملی بیان و تبیین کرده است، همان روابط عمومی است؟
– آیا تاریخ و سیر تطور و تحول علم اخلاق نظری و عملی بر روابط عمومی تقدم دارد، یا برعکس؟
– آیا ویژگی ها، مشخصات و حدود و ثغوری که علمای علم اخلاق برای تعریف مردم داری ترسیم کرده اند، دقیقا همان مباحثی است که در عرصه روابط عمومی مطرح می شود؟
– آیا مباحث مردم داری و ویژگی های رفتاری مورد بحث، جنبه ای عمومی از حوزه های رفتار فردی در مواجهه با دیگران در محیط ارتباطات میان فردی، اجتماعی و محیط کسب وکار است؟
– آیا ویژگی های علم نظری و عملی در برونداد مردم داری، حاصل کسب و اکتساب است یا خوی و خصلت ژنتیکی و آموخته های انسانی؟
– آیا مردم داری که از زمره رفتارهای عالی و فضایل انسانی است، محصول انتخاب قلبی و عقلی و برخاسته از عواطف و عشق انسانی است؟

به راستی، پاسخ این پرسش ها در روابط عمومی چگونه است؟

جمع بندی

پاسخ به این پرسش ها ما را به این نتیجه رهنمون می شود که روابط عمومی و هنر مردم داری، دو روی یک سکه اند؛ نه کاملا یکسان و نه کاملا جدا. مردم داری به مثابه یک فضیلت اخلاقی و رفتاری، زیربنای ارزشی روابط عمومی است و روابط عمومی، نمود حرفه ای و نهادینه شده این فضیلت در عرصه سازمان ها و مناسبات اجتماعی است. اگر مردم داری، هنر انسانیِ برخاسته از عقل و عاطفه باشد — چنان که سعدی آن را در «بنی آدم» و حافظ در «دل هر ذره» ترسیم کرده اند — روابط عمومی، هنر به کارگیری این فضیلت در خدمت ارتباط مؤثر و سازنده میان نهادها و مخاطبان است.

روابط عمومی، ابزار و فنون را فراهم می آورد و مردم داری، روح و معنا را. هر سازمانی که تنها به فنون اکتفا کند، ارتباطی سطحی خواهد داشت؛ و هر سازمانی که مردم داری را در نهاد خود بپروراند، روابط عمومی اش خود به خود، صادقانه و ماندگار خواهد شد. شاید وقت آن رسیده باشد که از پرسیدن «چگونه بگوییم» به پرسیدن «چگونه باشیم» برسیم؛ زیرا :

– روابط عمومی، هنر گفتن است؛ مردم داری، هنر شنیدن.
– مردم داری، روابط عمومی نیست که در دفتر کارت انجام می دهی؛ رفتاری است که در کوچه و خیابان هم با خودت حمل می کنی.
– اگر روابط عمومی، پل ارتباطی باشد، مردم داری، مصالح آن پل است.
– روابط عمومی، پاسخ به پرسش مردم است؛ مردم داری، پرسیدن از حال مردم.
-روابط عمومی ، حرفه ای است که ، مهارت می آفریند؛ و مردمداری منش است ، اعتماد می سازد

روابط عمومی قدرت خود را از ساختار و جایگاه حقوقی و سازمانی با استفاده از تکنیک ها و تاکتیک ها ی ارتباطی برای نفوذ در افکار عمومی دارد مردم داری قدرت و اثرش درون زا و بر محور انسانیت و ویژگی ها و ارزش های انسانی است .
روابط عمومی برای تاثیر و اثر بخشی از قدرت تبلیغات و ظرفیت های بازار یابی بهره می گیرد و مردمداری تاثیر خود را از بطن و متن جامعه و مردم دارد.