شبکه اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی ایران (شارا) – برای سال‌ها، وقتی صحبت از تولید محتوای تصویری به میان می‌آمد، یک قاعده تقریباً تغییرناپذیر وجود داشت: دوربین را افقی بگیرید! تلویزیون، سینما، نمایشگرهای سالن‌های کنفرانس و حتی مانیتورهای رایانه، همگی به ما آموخته بودند که جهان تصویر باید در قاب مستطیلی افقی روایت شود. اما ظهور تلفن‌های هوشمند و تغییر عادت‌های مصرف رسانه‌ای، این قاعده را به چالش کشیده است.
امروز، مخاطب در بسیاری از لحظات زندگی خود، نه مقابل تلویزیون و نه پشت میز رایانه، بلکه در حالی که تلفن همراهش را در دست دارد با جهان ارتباط برقرار می‌کند. او اخبار را در موبایل می‌خواند، ویدئوها را در شبکه‌های اجتماعی می‌بیند، محصولات را بررسی می‌کند و حتی بخشی از سرگرمی و آموزش خود را از طریق صفحه‌ای عمودی دریافت می‌کند.
به همین دلیل، شاید بهتر باشد به جای آنکه از مرگ تصویر افقی سخن بگوییم، از پایان انحصار صفحه افقی و آغاز عصر سلطه تجربه عمودی صحبت کنیم.
آمارها چه می‌گویند؟
تغییر رفتار مخاطبان صرفاً یک برداشت شخصی یا یک موج زودگذر در شبکه‌های اجتماعی نیست؛ داده‌های منتشرشده از سوی مؤسسات معتبر بین‌المللی نیز از جابه‌جایی جدی در الگوی مصرف رسانه‌ای حکایت دارند.
بر اساس گزارش جهانی Digital 2025، سهم تلفن‌های همراه از درخواست‌های صفحات وب در دسامبر ۲۰۲۴ به بیش از ۶۳ درصد رسیده بود. همچنین کاربران اینترنت در جهان به‌طور متوسط روزانه ۳ ساعت و ۴۶ دقیقه از اینترنت را از طریق موبایل استفاده می‌کردند؛ در حالی که این میزان برای رایانه‌ها ۲ ساعت و ۵۲ دقیقه بود. این ارقام نشان می‌دهد که موبایل دیگر صرفاً وسیله‌ای برای دسترسی سریع به اینترنت نیست؛ بلکه به یکی از اصلی‌ترین درگاه‌های ارتباطی انسان معاصر تبدیل شده است.
گزارش سال ۲۰۲۵ نهاد تنظیم‌گر ارتباطات بریتانیا (Ofcom) نیز نشانه‌های مهمی از تغییر الگوی تماشای تلویزیون ارائه می‌کند. طبق این گزارش، میزان تماشای تلویزیون پخش‌شده در بریتانیا در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال قبل ۴ درصد کاهش یافته و میانگین زمان تماشای روزانه آن به ۲ ساعت و ۲۴ دقیقه رسیده است. در گروه سنی ۱۶ تا ۲۴ سال، تنها ۴۵ درصد افراد در طول هفته تلویزیون پخش‌شده را تماشا می‌کردند؛ در حالی که این رقم در گروه سنی ۶۵ سال به بالا ۹۴ درصد بود.
این تفاوت نسلی پیام روشنی دارد: نسل‌های جوان‌تر، بیش از گذشته محتوای تصویری خود را از مسیرهای آنلاین و پلتفرم‌های ویدئویی دریافت می‌کنند. البته نباید این آمار را به معنای کنار گذاشته شدن کامل تلویزیون دانست؛ تلویزیون همچنان جایگاه مهمی در تماشای محتوای خانگی و رویدادهای زنده دارد. مسئله اصلی، تغییر مسیر و تنوع بیشتر انتخاب مخاطب است.
وقتی هالیوود هم قاب عمودی را جدی می‌گیرد
شاید تا چند سال پیش تصور اینکه فیلم‌سازان حرفه‌ای برای تولید آثار داستانی، دوربین را به حالت عمودی قرار دهند، عجیب به نظر می‌رسید. اما امروز صنعت سرگرمی نیز در حال تجربه این تغییر است.
پدیده‌ای به نام «میکرودراما» یا مجموعه‌های داستانی کوتاه عمودی، نمونه‌ای روشن از این تحول است. این آثار معمولاً در قسمت‌های کوتاه و با ساختار روایی سریع تولید می‌شوند و برای تماشا روی تلفن همراه طراحی شده‌اند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی در اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که برآورد مؤسسه Omdia، درآمد بازار میکرودراما در ایالات متحده را برای سال ۲۰۲۶ حدود ۱.۵ میلیارد دلار پیش‌بینی می‌کند. همین گزارش می‌گوید شمار کاربران فعال ماهانه این قالب در آمریکا در سال ۲۰۲۵ به ۶۶ میلیون نفر رسیده است؛ بیش از دو برابر رقم ۲۶ میلیون نفری سال ۲۰۲۴.
این روند حتی به شرکت‌های بزرگ سرگرمی نیز رسیده است. NBCUniversal در سال ۲۰۲۵ محتوای عمودی را به پلتفرم Peacock اضافه کرد و شرکت Fox نیز برای تولید بیش از ۲۰۰ عنوان ویدئوی داستانی عمودی با یک شرکت فعال در این حوزه توافق کرد.
این اتفاق به معنای پایان سینمای افقی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد حتی صنعت حرفه‌ای فیلم‌سازی نیز پذیرفته است که برای دستیابی به مخاطب جدید، باید زبان و قالب روایت را با شیوه مصرف او هماهنگ کند.
روابط عمومی؛ از قاب تلویزیونی تا صفحه تلفن همراه
این تغییر برای روابط عمومی‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مأموریت روابط عمومی صرفاً تولید تصویر زیبا نیست، بلکه رساندن پیام سازمان به مخاطب مناسب، در زمان مناسب و از مسیر مناسب است.
در گذشته، بخش مهمی از تولیدات تصویری سازمان‌ها با نگاه به تلویزیون، نمایشگرهای سالن‌ها و گزارش‌های رسمی تهیه می‌شد. به همین دلیل، فیلم‌برداری افقی انتخاب طبیعی و غالب بود. اما امروز بخش قابل توجهی از محتوای روابط عمومی در اینستاگرام، لینکدین، پیام‌رسان‌ها و سایر بسترهای دیجیتال منتشر می‌شود؛ بسترهایی که مخاطب در بسیاری از مواقع از طریق تلفن همراه و در حالت عمودی از آن‌ها استفاده می‌کند.
در چنین شرایطی، اگر روابط عمومی همچنان تمام محتوای خود را صرفاً با قاب افقی تولید کند، ممکن است برای انتشار در بسیاری از محیط‌های موبایل‌محور ناچار به برش تصویر، کوچک کردن سوژه یا افزودن حاشیه‌های خالی شود. در نتیجه، بخشی از کیفیت بصری و اثرگذاری پیام از دست می‌رود.
از سوی دیگر، قاب عمودی می‌تواند در روایت بسیاری از موضوعات سازمانی مؤثرتر باشد: معرفی کارکنان، گفت‌وگوهای کوتاه با مدیران، گزارش رویدادها، معرفی محصولات، نمایش پشت صحنه فعالیت‌ها، روایت تجربه مشتریان و انتشار پیام‌های کوتاه مدیریتی.
در واقع، روابط عمومی باید از خود بپرسد: مخاطب قرار است محتوای ما را کجا ببیند؟ روی پرده سالن همایش؟ در تلویزیون؟ یا در صفحه تلفن همراهی که هر روز ده‌ها بار آن را بررسی می‌کند؟
توصیه‌ای برای روابط عمومی‌ها: عمودی اول، افقی همچنان ضروری
با وجود همه این تحولات، کنار گذاشتن کامل فیلم‌برداری افقی تصمیم درستی نیست. سازمان‌ها همچنان به محتوای افقی برای گزارش‌های رسمی، مستندهای سازمانی، فیلم‌های مناسب نمایشگرهای بزرگ، ارائه‌های مدیریتی، وب‌سایت‌ها و آرشیو تصویری نیاز دارند.
بنابراین پیشنهاد من، حرکت به سمت یک الگوی دوگانه است؛ با این تفاوت که اولویت تولید باید متناسب با محل انتشار تغییر کند.
۱. فیلم‌برداری عمودی به‌عنوان اولویت تولید محتوای دیجیتال
برای محتوایی که قرار است در شبکه‌های اجتماعی، استوری‌ها، ریلزها، ویدئوهای کوتاه و بسترهای موبایل‌محور منتشر شود، قاب عمودی ۹:۱۶ باید در اولویت قرار گیرد. این قاب امکان استفاده بهتر از فضای صفحه تلفن همراه را فراهم می‌کند و به مخاطب اجازه می‌دهد بدون چرخاندن گوشی، محتوا را تماشا کند.
۲. حفظ فیلم‌برداری افقی برای کاربردهای رسمی و ماندگار
برای گزارش‌های جامع، فیلم‌های سازمانی، مستندهای شرکتی، برنامه‌های مناسب نمایشگرهای بزرگ و آرشیو رسمی، همچنان باید نسخه افقی با کیفیت مناسب تولید شود.
۳. ثبت هم‌زمان دو قاب در رویدادهای مهم
در مراسم‌ها، بازدیدهای مدیریتی، افتتاحیه‌ها، نشست‌ها و برنامه‌های سازمانی بهتر است از ابتدا برای ثبت هر دو قالب برنامه‌ریزی شود. این کار می‌تواند با استفاده از دو دوربین یا دو اپراتور انجام شود. اگر تنها یک تصویربردار در اختیار است، باید شات‌لیست به‌گونه‌ای طراحی شود که نماهای کلیدی در هر دو قالب ثبت شوند؛ نه اینکه در پایان کار صرفاً از تصویر افقی، نسخه عمودی برش داده شود.
۴. طراحی روایت متناسب با قاب عمودی
عمودی کردن تصویر به‌تنهایی کافی نیست. باید روایت، جایگاه سوژه، فاصله دوربین، زیرنویس‌ها، نوشته‌ها و ترکیب‌بندی نیز برای این قالب طراحی شوند. در تصویر عمودی، فضای کمتری برای نمایش محیط وجود دارد؛ بنابراین انتخاب دقیق سوژه و انتقال سریع پیام اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
۵. تغییر نگاه در برنامه‌ریزی روابط‌عمومی
از این پس، در طراحی هر برنامه تصویری باید از ابتدا مشخص باشد که محتوای تولیدشده قرار است در کدام رسانه منتشر شود، چه مخاطبی دارد و با چه نسبت تصویری باید ضبط شود. این موضوع باید به بخشی از دستورالعمل‌های تولید محتوای تصویری سازمان تبدیل شود.
سخن پایانی: دوربین را با عادت مخاطب هماهنگ کنیم
تحولات رسانه‌ای به ما یادآوری می‌کنند که ابزارهای ارتباطی ثابت نمی‌مانند. زمانی رادیو رسانه غالب بود، سپس تلویزیون جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد، بعد اینترنت و شبکه‌های اجتماعی وارد میدان شدند و اکنون تلفن همراه به یکی از مهم‌ترین نقاط تماس انسان با جهان تبدیل شده است.
روابط عمومی موفق، روابط عمومی‌ای نیست که صرفاً از ابزارهای جدید استفاده کند؛ بلکه سازمانی است که تغییر رفتار مخاطب را زودتر تشخیص دهد و شیوه ارتباطی خود را با آن هماهنگ کند.
من معتقدم زمان آن رسیده است که در تولیدات تصویری روابط عمومی‌ها، نگاه عمودی از یک انتخاب فرعی به یک اولویت راهبردی تبدیل شود؛ البته بدون آنکه ارزش و ضرورت تصویر افقی را نادیده بگیریم.
آینده تصویر، نه حذف کامل افق، بلکه شناخت درست جایگاه عمود است. باید همچنان افقی فیلم‌برداری کنیم، اما بیش از گذشته، عمودی بیندیشیم.