در پی شرایط جنگی کشور و تحولات سیاسی اخیر، اعمال محدودیتهای سنگین و بیسابقه بر اینترنت بینالملل در ایران به یکی از حساسترین سوژههای خبری و تحلیلی تبدیل شده است.
دلایل محدودیت اینترنت در ایران
به گفته محمد ثابتی، اینترنت بینالملل با دستور مستقیم شورای عالی امنیت ملی و به دلیل شرایط جنگی به حالت تعلیق درآمده و همچنان با استناد به استمرار فضای جنگی، اتصال مجدد آن در دستور کار نیست (خبرگزاری کرجرسا، ۱۴۰۵). این اعلام رسمی، مهر تأییدی بر گزارشهایی چون نتبلاکس بود که ورود به شصت و چهارمین روز خاموشی اینترنت بینالملل را در ایران ثبت کردهاند (نتبلاکس، ۱۴۰۵). تحولات اخیر نشان میدهد محدودیتهای اینترنتی نه تنها جنبه فنی یا عملیاتی بلکه صرفاً تصمیمی حاکمیتی و مبتنی بر شاخصهای امنیت ملی داشته است.
تأثیرات گسترده بر صنعت نشر و ارتباطات
بر اساس گزارش ایبنا، قطعی اینترنت، صنعت نشر ایران را دچار بحرانی عمیق کرده است. ناشران با از دست دادن پل ارتباطی با مشتریان – که عمدتاً از طریق شبکههای اجتماعی، پایگاههای اینترنتی و پیامرسانها صورت میگرفت – نه تنها در معرفی آثار جدید بلکه در کل زنجیره تامین، از هماهنگی با چاپخانه تا ارتباط با مولف، مترجم و گرافیست، دچار وقفه و اختلال جدی شدهاند. در نتیجه، فروش به نزدیکی صفر رسیده و بسیاری از فعالیتهای روزمره این صنف متوقف است.
خسارتهای اقتصادی و تعطیلی کسبوکارها
گزارشهای تحلیلی حاکی از آن است که خسارت مستقیم قطعی اینترنت روزانه تا رقم ۴۰ میلیون دلار و غیرمستقیم تا ۸۰ میلیون دلار برآورد میشود. ظرف بیش از شصت روز، برآورد خسارت به بیش از چهار میلیارد دلار رسیده است. این محدودیتها مستقیماً معاش ده میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داده و آمارها حاکی از بیکاری حداقل یک میلیون نفر و تا دو میلیون نفر به طور غیرمستقیم – عمدتاً در کسبوکارهای کوچک و خانگی – است.
همزمان، فرصتهای شغلی حوزه مارکتینگ دیجیتال تا نود درصد و کل بازار آگهیهای استخدام تا هشتاد درصد کاهش یافته است. رکورد ارسال روزانه رزومه به سیصد و هجده هزار مورد رسیده که از عمیقتر شدن بحران بیکاری حکایت دارد. بخش خصوصی و کارشناسان، احیای اینترنت را شرط احیای کسبوکار و بازگشت رونق به بازار میدانند (خبر فوری، ۱۴۰۵؛ آیسیتینیوز، ۱۴۰۵).
ظهور طرح «اینترنت پرو» و رویکرد طبقاتی
در پی این محدودیتها، مسئولان اجرای طرحی موسوم به «اینترنت پرو» را برای برخی کسبوکارهای خاص آغاز کردند. این طرح دسترسی به اینترنت بدون فیلتر را با تعرفههای ویژه به گروهی از کاربران – عمدتاً شرکتها و مشاغل دارای مجوز – ممکن ساخت. با این حال، سخنگوی کمیسیون اصل ۹۰ مجلس و بسیاری از کارشناسان این تفکیک را مصداق تبعیض تلقی نمودهاند و خواستار ورود مجلس به این پرونده شدهاند (آیسیتینیوز، ۱۴۰۵).
مقامات وزارت ارتباطات نیز تأکید داشتهاند که طرح اینترنت پرو نه مصوبه وزارت ارتباطات بوده و نه این وزارتخانه مجوز رسمی برای آن صادر کرده است. مشاور وزیر ارتباطات همچنین اعلام کرد که تخلفاتی در این زمینه رخ داده و رسیدگی قضایی به این پدیده جریان دارد (روزنامه جهان صنعت، ۱۴۰۵). در همین حال، برخی فروشندگان موبایل، اتصال موقت به اینترنت بدون فیلتر را با قیمتهایی تا پانصد هزار تومان برای ده دقیقه ارائه میکنند که نشانهای از ایجاد رانت و نابرابری دسترسی است (خبرگزاری کرجرسا، ۱۴۰۵).
واکنش فعالان اقتصادی و کارشناسان
بسیاری از فعالان حوزه، مانند رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، ادامه شرایط فعلی را غیرقابل قبول دانسته و تصریح کردهاند که اینترنت، ابزار اصلی معیشت مردم است. ایشان تأکید کردهاند اگر زیرساخت کشور برای سایر حوزهها مانند پروازها و سفرهای خارجی، به شرایط عادی بازگشته، توجیه تداوم محدودیت اینترنت پذیرفتنی نیست. ایشان از قوه قضاییه و دولت درخواست کردهاند ضمن احیای دسترسی مردم، رانت و تبعیض در ارائه اینترنت را متوقف کنند (آیسیتینیوز، ۱۴۰۵).
برنامه دولت برای اینترنت حمایتی روستایی
در این میان، معاون توسعه روستایی رئیسجمهور از برنامه دولت برای اختصاص اینترنت حمایتی با تعرفه ترجیحی به کسبوکارهای روستایی و عشایری خبر داده است تا بخشی از آسیبها جبران شود. با این حال، این سیاست نیز به صورت موردی و موقت تعریف شده و تاکنون نتوانسته پاسخگوی ابعاد گسترده بحران باشد (شبکه خبری شارا، ۱۴۰۵).
ابعاد بینالمللی موضوع: اثر قطع اینترنت ایران بر متا
در ابعاد جهانی، شرکت متا – مالک اینستاگرام، واتساپ و فیسبوک – نیز در گزارش مالی خود مدعی شده است که قطع اینترنت در ایران سبب کند شدن روند رشد کاربران فعال این شرکت و افت هشت درصدی ارزش سهامش شده است. این مسئله نشان میدهد ابعاد محدودیت اینترنت ایران به مرزهای داخل کشور محدود نبوده و بر شرکتهای فناوری بزرگ بینالمللی نیز اثرگذار است (تکنو گیم، ۱۴۰۵).
بررسی رویدادهای اخیر فضای ارتباطی ایران نشان میدهد قطع اینترنت تصمیمی حاکمیتی با آثار بسیار سنگین اقتصادی و اجتماعی در تمام لایههای جامعه بوده است. طرحهایی چون اینترنت پرو و سیمکارتهای سفید، اگرچه برای پاسخگویی به بخشهایی از نیاز بازار ایجاد شدهاند، به ایجاد رانت، تبعیض و افزایش نارضایتی عمومی منجر شدهاند. در عین حال با آشکار شدن ناکارآمدی این رویکردهای موقت، انتظار فعالان اقتصادی و جامعه تخصصی، بازگشت سریع و پایدار اینترنت بدون فیلتر و تبعیض است.
منابع
کرجرسا. (۱۴۰۵). قطع اینترنت بینالملل با دستور شورای امنیت ملی.
نتبلاکس. (۱۴۰۵). گزارش شصت و چهارمین روز خاموشی اینترنت در ایران.
خبرگزاری ایبنا. (۱۴۰۵). زلزله آفلاین در دنیای نشر.
آیسیتینیوز. (۱۴۰۵). بحران اینترنت و واکنش وزارت ارتباطات و مجلس.
خبر فوری. (۱۴۰۵). سونامی تقاضای کار آنلاین و کاهش آگهی استخدام.
روزنامه جهان صنعت. (۱۴۰۵). موضع وزارت ارتباطات درباره طرح اینترنت پرو.
شبکه خبری شارا. (۱۴۰۵). اینترنت حمایتی به کسبوکارهای روستایی.
تکنو گیم. (۱۴۰۵). تأثیر قطع اینترنت ایران بر شرکت متا.