این مقاله نشان میدهد مدیریت ارتباطات سازمانی زمانی اثربخش است که بر مدلهای تعاملی، اعتمادمحور و اخلاقگرا تکیه کند.
چهار مدل کلاسیک و رویکردهای نوین دیجیتال، چارچوبی منسجم برای تحلیل، برنامهریزی و ارزیابی روابطعمومی فراهم میکنند و به سازمانها امکان میدهند در محیط پیچیده امروز ارتباطی پایدار و معنادار بسازند.
نوع مقاله: مقاله علمی–آموزشی
نویسنده: علرضا طبا طبایی
دانشجوی کارشناسی ارشد علوم ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال
چکیده
مدلها ابزارهایی مفهومی برای سادهسازی، تحلیل و درک پدیدههای پیچیده در حوزه مدیریت و روابط عمومی هستند. استفاده از مدلهای مناسب به کارشناسان روابط عمومی کمک میکند تا فرآیندهای ارتباطی، تصمیمگیری و حل مسئله را بهصورت ساختارمند بررسی کنند.
این مقاله با رویکرد توصیفی– تحلیلی به معرفی و بررسی انواع مدلهای روابط عمومی، از مدلهای کلاسیک تا رویکردهای نوین در عصر دیجیتال میپردازد و تلاش دارد کاربرد آنها را در برنامهریزی و بهبود عملکرد ارتباطی سازمانها تبیین کند. هدف مقاله، افزایش شناخت دانشجویان و فعالان حوزه روابط عمومی نسبت به نقش مدلها در ارتقای تعاملات سازمانی است.
کلیدواژهها: مدل، روابط عمومی، مدیریت، ارتباطات سازمانی، تصمیمگیری
مقدمه
در دنیای پیچیده و پویای سازمانها، روابط عمومی نقشی کلیدی در هدایت ارتباطات، مدیریت افکار عمومی و ایجاد تعامل مؤثر میان سازمان و ذینفعان ایفا میکند. برای انجام مؤثر این وظایف، بهرهگیری از ابزارهای تحلیلی و مفهومی اهمیت ویژهای دارد که «مدلها» یکی از مهمترین این ابزارها به شمار میآیند. مدلها با سادهسازی واقعیت، به مدیران و کارشناسان روابط عمومی کمک میکنند تا پدیدههای پیچیده ارتباطی را بهتر درک کرده و راهبردهای مناسبتری اتخاذ کنند.
روابط عمومی در دهههای اخیر از یک فعالیت صرفاً تبلیغاتی و رسانهای به یک کارکرد مدیریتی و استراتژیک در سازمانها تبدیل شده است. این تحول، نیازمند چارچوبهای نظری مشخصی است که بتواند پیچیدگیهای ارتباطات میان سازمان و محیط پیرامونی آن را تبیین کند. در این میان، مدلهای روابط عمومی بهعنوان ابزارهای مفهومی، شیوه برنامهریزی، اجرا و ارزیابی فعالیتهای ارتباطی را هدایت میکنند و مسیر تکامل این حوزه را از رویکردهای یکسویه به سمت تعاملات دوسویه و مشارکتی نشان میدهند.
این مقاله با هدف معرفی و تحلیل مقایسهای مدلهای اصلی روابط عمومی تدوین شده است. ابتدا مروری کوتاه بر مفاهیم کلیدی و تاریخچه روابط عمومی ارائه میشود و سپس چهار مدل کلاسیک گرونیگ و هانت بهعنوان چارچوبهای بنیادین بررسی میشوند. در ادامه، با توجه به تحولات فناورانه، مدلهای روابط عمومی در عصر دیجیتال معرفی شده و در نهایت، با مقایسه نقاط قوت و ضعف هر مدل، نقش اخلاق و ارتباط دوسویه در ارتقای اثربخشی روابط عمومی مورد تأکید قرار میگیرد.
تعریف و تاریخچه روابط عمومی
تعریف روابط عمومی
روابط عمومی به طور سنتی به عنوان «هنر و علم مدیریت ارتباطات میان یک سازمان و عموم مردم آن» تعریف شده است. با این حال، تعاریف مدرنتر، بر جنبه استراتژیک و دوسویه آن تأکید دارند. انجمن روابط عمومی آمریکا (PRSA) در سال 2012، روابط عمومی را اینگونه تعریف میکند: «روابط عمومی یک فرآیند ارتباطی استراتژیک است که سازمانها و مخاطبانشان را برای ایجاد منافع متقابل و مبتنی بر اعتماد، پرورش میدهد»
این تعریف بر سه عنصر کلیدی تأکید دارد: فرآیند بودن (نه صرفاً یک رویداد)، استراتژیک بودن (همسویی با اهداف سازمانی) و ایجاد منافع متقابل (Mutual Benefit).
تاریخچه و تکامل روابط عمومی
تاریخ روابط عمومی را میتوان به چهار دوره متمایز تقسیم کرد که هر دوره با مدل غالب ارتباطی خود مشخص میشود:
- دوره آغازین (قبل از 1900): این دوره بیشتر تحت تأثیر فعالیتهای تبلیغاتی و تحریک افکار عمومی (Propaganda) بود. فعالانی مانند پی. تی. بارنوم (P. T. Barnum) با نمایشهای بزرگ و اغراقآمیز، بر کسب شهرت متمرکز بودند.
- دوره مطبوعات و عصر اطلاعات (1900 – 1920): با ظهور روزنامهنگاری تحقیقی (Muckraking) و نیاز سازمانها به پاسخگویی، آوی برنیس (Ivy Lee)، پدر روابط عمومی مدرن، رویکرد اطلاعرسانی را پایهگذاری کرد. او بر شفافیت اولیه و انتشار دقیق اطلاعات تأکید داشت.
- دوره آموزش و اقناع (1920 – 1950): ادوارد برنیز (Edward Bernays)، با استفاده از روانشناسی اجتماعی و تکنیکهای متقاعدسازی، روابط عمومی را به سمت اقناع علمی سوق داد. این دوره شاهد توسعه مدل دوسویه نامتقارن بود.
- دوره مدیریت و ارتباط دوسویه (1950 – تاکنون): این دوره با تأکید بر تحقیق، ارزیابی و ایجاد روابط مبتنی بر درک متقابل تعریف میشود. تحقیقات گرونیگ و هانت در این دوره منجر به تعریف مدل دوسویه متقارن شد که امروزه به عنوان استاندارد طلایی شناخته میشود.
اهمیت مدلها در روابط عمومی
مدلها در روابط عمومی به عنوان نقشههای راهی عمل میکنند که به متخصصان کمک میکنند تا:
- درک ساختار: روابط پیچیده میان سازمان، مدیریت و محیط پیرامون را سادهسازی کرده و نحوه جریان اطلاعات را مشخص سازند.
- توسعه استراتژی: تعیین میکنند که اطلاعات باید چگونه تولید، توزیع و دریافت شوند (مثلاً آیا هدف اطلاعرسانی است یا تغییر رفتار؟).
- ارزیابی عملکرد: معیارهایی برای سنجش اثربخشی فعالیتهای ارتباطی فراهم میکنند.
- آموزش و توسعه: چارچوبی منسجم برای آموزش نسلهای جدید فراهم میآورند تا بتوانند به طور سیستمی عمل کنند.
بدون مدلهای نظری، فعالیتهای روابط عمومی به مجموعهای از اقدامات پراکنده و غیرمنسجم تبدیل میشود که فاقد پشتوانه علمی و مدیریتی لازم هستند.
تشریح کامل چهار مدل کلاسیک گرونیگ و هانت
جیمز گرونیگ و تاد هانت در کتاب تأثیرگذار خود، مدیریت استراتژیک روابط عمومی (1984)، چهار مدل اصلی را تشریح کردند که تکامل روابط عمومی را ترسیم مینماید. این مدلها بر اساس دو بُعد کلیدی طبقهبندی میشوند: جهت ارتباط (یکطرفه یا دوسویه) و هدف (متحد کردن یا اقناع کردن).
- مدل تبلیغاتی / انتشار اطلاعات
این قدیمیترین مدل است که ریشه در فعالیتهای تبلیغاتی اولیه دارد.
- ماهیت: عمدتاً یکطرفه و مبتنی بر ارائه اطلاعات اغراقآمیز، غیرعلمی یا صرفاً جذاب به رسانهها برای کسب شهرت.
- هدف: جلب توجه عمومی، صرف نظر از دقت یا صحت اطلاعات. این مدل صرفاً برای «جلب توجه» طراحی شده است.
- تحقیق: حداقل یا کاملاً غایب است؛ تمرکز بر خروجی (تعداد پوششهای رسانهای) است نه پیامد.
- مثال کاربردی: استفاده از شایعات یا نمایشهای اغراقآمیز برای تبلیغ یک محصول یا فرد مشهور (مانند سبک کار پی. تی. بارنوم).
- مدل اطلاعرسانی عمومی
این مدل، اولین گام به سوی حرفهای شدن روابط عمومی بود که توسط آوی برنیس پایهگذاری شد.
- ماهیت: یکطرفه، اما با تأکید بر انتشار دقیق و واقعبینانه اطلاعات. هدف، توزیع اطلاعاتی است که سازمان میخواهد عموم بدانند.
- هدف: ترویج آگاهی عمومی نسبت به مسائل، محصولات یا سیاستهای سازمان. این مدل اغلب در سازمانهای دولتی و غیرانتفاعی دیده میشود.
- تحقیق: محدود به بررسی نحوه توزیع و دریافت اطلاعات (مثلاً میزان خوانده شدن خبرنامهها).
- مثال کاربردی: بیانیههای مطبوعاتی رسمی، انتشارات دولتی، گزارشهای سالانه که صرفاً حاوی حقایق هستند و تلاشی برای اقناع یا تغییر نگرش مخاطب صورت نمیگیرد.
- مدل دوسویه نامتقارن
این مدل، نقطه عطفی در استفاده از علم ارتباطات برای تأثیرگذاری است.
- ماهیت: دوسویه است، یعنی سازمان به بازخورد مخاطب گوش میدهد، اما این گوش دادن صرفاً برای بهبود کارایی پیامهای اقناعی است، نه تغییر سیاستهای سازمان.
- هدف: متقاعد کردن مخاطبان برای پذیرش دیدگاه سازمان و رفتار مورد نظر آن.
- تحقیق: نقش محوری دارد، اما تحقیقات عمدتاً مربوط به سنجش نگرشها و افکار عمومی است تا تعیین کند چگونه میتوان پیام را تنظیم کرد تا مؤثرتر باشد (تحقیق برای اقناع).
- مثال کاربردی: کمپینهای بازاریابی اجتماعی که با هدف تشویق مردم به استفاده از یک محصول خاص یا حمایت از یک قانون جدید طراحی میشوند، در حالی که نظرات مخالف به طور کامل پذیرفته نمیشوند.
- مدل دوسویه متقارن
این مدل که توسط گرونیگ و هانت به عنوان مطلوبترین و پیچیدهترین مدل معرفی شد، بر ارتباط به عنوان یک فرآیند تعاملی و گفتوگو تأکید دارد.
- ماهیت: کاملاً دوسویه، مبتنی بر تفاهم متقابل و سازش.
- هدف: ایجاد و حفظ روابط مبتنی بر اعتماد و منافع متقابل بین سازمان و ذینفعان. در این مدل، ممکن است سازمان نیز تحت تأثیر بازخوردها تغییر کند.
- تحقیق: شامل سنجش نگرشها و رفتارهای هر دو طرف (سازمان و مخاطب) برای تسهیل مذاکره و سازش است.
- مثال کاربردی: مدیریت بحران فعال که در آن سازمان به طور شفاف با گروههای معترض گفتگو میکند و آماده است تا شیوههای عملیاتی خود را بر اساس نیازهای ذینفعان تغییر دهد تا رابطه بلندمدت حفظ شود. این مدل پایه و اساس مدیریت روابط استراتژیک مدرن است.
ویژگی مدل تبلیغاتی مدل اطلاعرسانی مدل دوسویه نامتقارن مدل دوسویه متقارن جهت ارتباط یکطرفه یکطرفه دوسویه (بازخورد برای اقناع)دوسویه (مبادله و تفاهم)هدف اصلی شهرت و توجه توزیع حقایق اقناع و تغییر نگرش مخاطب تفاهم و مدیریت رابطه رفتار سازمان کنترل و ترویج انتشار متقاعدسازی مذاکره و سازش نقش تحقیق ناچیز بررسی انتشارسنجش نگرشها ارزیابی رابطه و حل مشکل
مدلهای نوین روابط عمومی در عصر دیجیتال
ظهور اینترنت، شبکههای اجتماعی و تحول در رفتار مصرفکننده، مدلهای کلاسیک را به چالش کشید و مدلهای جدیدی را ضروری ساخت که بر تعامل، سرعت و شفافیت تأکید دارند. این مدلها اغلب توسعهای بر مدل دوسویه متقارن هستند.
الف) روابط عمومی آنلاین
روابط عمومی آنلاین به استفاده از اینترنت (وبسایتها، ایمیل، اخبار آنلاین) برای برقراری ارتباط با مخاطبان اشاره دارد.
- ویژگیها: دسترسی 24/7، امکان بهروزرسانی فوری اطلاعات، و کاهش نقش واسطههای سنتی (رسانههای چاپی).
- تأثیر بر مدلها: این پلتفرمها به طور طبیعی امکان برقراری ارتباط دوسویه را فراهم میکنند، اما سازمانها باید هوشمندانه از آنها استفاده کنند تا به دام مدل اطلاعرسانی صرف نیفتند. وبسایتهای تعاملی یک نمونه کاربردی از این مدل هستند.
ب) روابط عمومی تعاملی
روابط عمومی تعاملی فراتر از انتشار اطلاعات است و بر تعامل فعال با مخاطب متمرکز است. این مدل، نسخه دیجیتالی شده مدل دوسویه متقارن است.
- مبانی نظری: بر اساس نظریه ارتباطات چندرسانهای و نظریه شبکهای شکل گرفته است.
- مکانیزم: استفاده از وبلاگها، اتاقهای گفتوگوی زنده، وبینارها و بخش نظرات برای تسهیل جریان اطلاعات دوطرفه و فوری. هدف اصلی، مشارکت دادن مخاطب در فرآیند گفتوگو است.
- اهمیت: در این مدل، مخاطب از یک گیرنده منفعل به یک شریک فعال در تولید و توزیع محتوا تبدیل میشود (Prosumer).
ج) روابط عمومی شبکههای اجتماعی
شبکههای اجتماعی (مانند توییتر، اینستاگرام، لینکدین) ماهیت روابط عمومی را بنیادی تغییر دادهاند زیرا ارتباطات را بسیار غیررسمی، سریع و عمومی کردهاند.
- تغییر پارادایم: شبکههای اجتماعی محیطی هستند که به طور ذاتی دوسویه طراحی شدهاند. در این محیط، هر فردی میتواند یک رسانه باشد.
- مدیریت: مستلزم پایش مستمر، پاسخگویی سریع و شفافیت شدید است. شکست در تعامل سریع میتواند به بحران تبدیل شود.
- مثال: استفاده از توییتر برای عذرخواهی فوری پس از یک اشتباه یا اجرای نظرسنجیهای زنده برای دریافت بازخورد محصول.
د) مدیریت ذینفعان
این مدل مدرن بر شناسایی، اولویتبندی و مدیریت روابط با تمام گروههایی که مستقیماً یا غیرمستقیم تحت تأثیر فعالیتهای سازمان هستند (کارمندان، مشتریان، سرمایهگذاران، جامعه محلی، دولت)، تمرکز دارد.
- تمایز از مخاطب: در روابط عمومی سنتی، تمرکز بر «مخاطبان» بود که میتوانستند تغییر کنند. در مدیریت ذینفعان، تمرکز بر گروههایی است که دارای «سهم» در سازمان هستند.
- تئوری ارتباطی: این مدل عمیقاً مبتنی بر مدل دوسویه متقارن است، زیرا موفقیت رابطه مستلزم توجه به منافع مشروع همه ذینفعان و تطبیق استراتژیهای سازمانی با انتظارات آنهاست.
مقایسه تحلیلی مدلها (مزایا، معایب و کاربردها)
انتخاب مدل مناسب به اهداف استراتژیک، ماهیت سازمان، و وضعیت محیطی بستگی دارد.
مدل مزایامعایب کاربرد ایدهآل تبلیغاتی سرعت بالا در جلب توجه، کمهزینه (در کوتاه مدت).عدم دوام شهرت، خطر از دست دادن اعتبار در صورت افشاگری.تبلیغ رویدادهای سرگرمکننده، کمپینهای بسیار کوتاه مدت .اطلاعرسانی عمومیحفظ صداقت و سادگی، مناسب برای وظایف رسمی دولتی.عدم تأثیرگذاری بر نگرش، منفعل بودن در برابر شایعات. اطلاعرسانی عمومی در زمان بحرانهای طبیعی، انتشار اطلاعات قانونی.دوسویه نامتقارناثربخشی بالا در اقناع گروههای خاص، امکان استفاده از تحقیقات علمی.ریسک بالای از دست دادن اعتماد، تقویت دیدگاه “روابط عمومی فریبنده”.بازاریابی و تبلیغ محصول، تغییر نگرشهای عمومی نسبت به یک سیاست جدید.دوسویه متقارنایجاد اعتماد و روابط بلندمدت، کاهش ریسکهای استراتژیک.زمانبر بودن، نیازمند پذیرش تغییر در ساختار سازمان، ممکن است منجر به عدم قطعیت مدیریتی شود.مدیریت بحران استراتژیک، توسعه سیاستهای مسئولیت اجتماعی شرکت. مدلهای نوین (تعاملی/ شبکهای) تعامل فوری، بازخورد غنی و مستمر، توانایی ایجاد جامعه وفادار.نیاز به منابع 24 ساعته، ریسک بالای افشای فوری اشتباهات.تعامل مستمر با مشتریان، ایجاد برندسازی مشارکتی.
جایگاه اخلاق و ارتباط دوسویه در مدلها
مدلهای گرونیگ و هانت به وضوح نشان میدهند که پیشرفت اخلاقی در روابط عمومی با حرکت به سمت مدل دوسویه متقارن همبستگی دارد.
- اخلاق و مدلهای یکطرفه: مدلهای تبلیغاتی و اطلاعرسانی عمومی، اگرچه ممکن است صادقانه عمل کنند، اما پتانسیل اخلاقی محدودی دارند زیرا طرف دیگر ارتباط را صرفاً به عنوان “هدف” میبینند نه “شریک”.
- اخلاق و مدل دوسویه نامتقارن: این مدل از نظر اخلاقی محل مناقشه است. در حالی که از ابزارهای علمی استفاده میکند، هدف اصلی آن دستکاری افکار عمومی به نفع سازمان است، که این امر با اصول شفافیت و احترام به خودمختاری مخاطب در تضاد است.
- اخلاق و مدل دوسویه متقارن: این مدل در هسته خود یک تعهد اخلاقی را در بر دارد: احترام به ذینفعان و جستجوی منفعت متقابل. ارتباط دوسویه اساساً به معنای گوش دادن فعال و احترام به ارزشها و نیازهای طرف مقابل است. این رویکرد، روابط عمومی را از یک ابزار تاکتیکی به یک عملکرد مدیریتی اخلاقی تبدیل میکند.
در عصر دیجیتال، شفافیت و پاسخگویی دیگر صرفاً یک انتخاب اخلاقی نیستند، بلکه یک الزام عملیاتی هستند. مدلهای تعاملی که به طور ذاتی به تعامل لحظهای نیاز دارند، هرگونه تلاش برای پنهانکاری یا اطلاعرسانی ناقص را به سرعت آشکار میسازند، بنابراین مدلهای متقارن و اخلاقمحور، تنها مدلهای پایدار در فضای آنلاین محسوب میشوند.
نتیجهگیری
مدلها بهعنوان ابزارهایی تحلیلی، نقش مهمی در درک و تبیین پدیدههای ارتباطی در حوزه روابط عمومی ایفا میکنند. آشنایی با انواع مدلها و بهکارگیری صحیح آنها میتواند به بهبود کیفیت تصمیمگیری، برنامهریزی ارتباطی و مدیریت فعالیتهای روابط عمومی کمک کند. دانشجویان و فعالان این حوزه با استفاده آگاهانه از مدلها قادر خواهند بود مسائل پیچیده سازمانی را دقیقتر تحلیل کرده و راهکارهای مؤثرتری ارائه دهند.
تکامل مدلهای روابط عمومی بیانگر افزایش پیچیدگی محیط ارتباطی و رشد انتظارات اجتماعی از سازمانهاست. چهار مدل کلاسیک گرونیگ و هانت، مسیری منطقی از رویکردهای یکسویه و تبلیغاتی به سمت مدیریت روابط و ارتباطات دوسویه ترسیم میکنند. اگرچه مدلهای تبلیغاتی و اطلاعرسانی عمومی در برخی شرایط خاص همچنان کاربرد دارند، اما تحقق اثربخشی پایدار در روابط عمومی، مستلزم حرکت به سوی رویکردهای تعاملی است.
در این میان، مدل دوسویه متقارن بهعنوان پارادایم مطلوب، در کنار مدلهای نوین روابط عمومی در عصر دیجیتال، بر ایجاد درک متقابل، اعتماد و منافع مشترک تأکید دارد. روابط عمومی موفق در دنیای امروز، ارتباطات را نه صرفاً انتقال پیام، بلکه فرآیندی مستمر برای گفتوگو، یادگیری و سازگاری با ذینفعان میداند و این امر بدون پایبندی به اصول اخلاقی، شفافیت و تعامل واقعی امکانپذیر نخواهد بود.
فهرست منابع
فارسی
- احدی، ح.، و شکرخواه، ی. (1399). روابط عمومی نوین: مبانی، نظریهها و مدلها. تهران: انتشارات سمت.
- حقیقی، م. ر.، و اسماعیلی، ف. (1398). مدلهای ارتباطی نوین در روابط عمومی دیجیتال. فصلنامه پژوهشهای نوین علوم انسانی، 10(3)، 45-62.
- ساروخانی، ب. (1396). تحلیل انتقادی مدلهای گرونیگ و هانت در بستر سازمانهای ایرانی. مجله مطالعات ارتباطات و توسعه، 28(1)، 110-132.
- کوهن، م. (1395). مدیریت استراتژیک روابط عمومی. (ترجمه علی نجفی). تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
انگلیسی
- Grunig, J. E., & Hunt, T. (1984). Managing public relations. Holt, Rinehart and Winston.
- Lattimore, D., Lattimore, T., Stacks, D., & Vanden Heuvel, B. (2020). Public relations: Where evolution meets revolution. McGraw-Hill Education.
- Argenti, P. A. (2016). Corporate communication (8th ed.). Routledge.
- Botan, C. H. (2008). The history of public relations: The next generation. Public Relations Review, 34(1), 6-11.
- Cutlip, S. M., Center, A. H., & Broom, G. M. (2013). Effective public relations (11th ed.). Pearson Education.
با کلیک روی لینک زیر به کانال تلگرام ما بپیوندید:
برای اطلاعات بیشتر درباره روابط عمومی و اخبار سازمانهای مختلف، میتوانید به وبسایت شارا مراجعه کنید.
انتهای پیام/

نظر بدهید