📚 اختلاف بر سر روایت فلسطین؛ چالش استقلال نویسندگان و مسئولیت ناشران
چرا کتاب آلانـا حدید و جنان متاری درباره تاریخ فلسطین پیش از انتشار از برنامه پنگوئن رندوم هاوس خارج شد؟ اختلاف بر سر نحوه توصیف حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳، اصلاحات تحریریه‌ای، حقوق بین‌الملل و استقلال نویسندگان، این پروژه را به مناقشه‌ای درباره اخلاق نشر، آزادی بیان و بازنمایی تاریخ تبدیل کرد.
نویسندگان پس از اختلاف با ویراستاران بر سر نحوه توصیف رویدادهای ۷ اکتبر، کتابی را که برای مخاطبان نوجوان نوشته بودند، پس گرفتند.
نویسنده: سم لوین، لس‌آنجلس
تاریخ انتشار: پنجشنبه ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰ صبح به وقت شرق آمریکا
آخرین ویرایش: پنجشنبه ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۸ صبح به وقت شرق آمریکا
شبکه اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی ایران (شارا) – کتابی درباره فلسطین که برای مخاطبان نوجوان نوشته شده بود، اندکی پیش از زمان تعیین‌شده برای انتشار، از برنامه انتشارات پنگوئن رندوم هاوس خارج شد. این اتفاق پس از اختلاف‌های تحریریه‌ای میان ناشر و نویسندگان فلسطینی‌تبار آمریکایی کتاب بر سر روایت آن‌ها از تاریخ فلسطین رخ داد.
در نوامبر ۲۰۲۴، انتشارات کتاب کودک رندوم هاوس، یکی از بخش‌های پنگوئن رندوم هاوس، قرارداد انتشار این کتاب را با آلانـا حدید، نیکوکار و فعال اجتماعی و خواهر بزرگ‌تر بلا و جیجی حدید، مدل‌های شناخته‌شده، و جنان متاری، نویسنده و راهبردپرداز ارتباطات، امضا کرد. قرار بود این کتاب در سپتامبر سال جاری میلادی منتشر شود.
این دو نویسنده که هر دو از چهره‌های تأثیرگذار در شبکه‌های اجتماعی هستند، دست‌نوشته‌ای درباره تاریخ فلسطین، اشغالگری اسرائیل، مقاومت فلسطینیان و پراکندگی جمعیت فلسطینی در سراسر جهان تهیه کردند. آن‌ها روایت تاریخی را با اشاره‌هایی به داستان‌های خانوادگی خود درباره آوارگی درهم آمیختند.
اما نویسندگان پس از اعتراض به اصلاحات رندوم هاوس، کتاب را پس گرفتند. به گفته آن‌ها، این اصلاحات دیدگاه‌هایشان را تعدیل و تحریف می‌کرد و پس از آن اعمال شده بود که تصور می‌کردند نسخه نهایی کتاب آماده شده است. سخنگوی رندوم هاوس اعلام کرد که فرایند کار مطابق رویه‌های استاندارد انتشار کتاب انجام شده و ناشر در نهایت از تصمیم نویسندگان برای خارج کردن کتاب از برنامه انتشار حمایت کرده است.
کتاب «آوارگی و روایت فلسطینیان آمریکایی» قرار بود هشتمین اثر از مجموعه «مسیر رسیدن به حقیقت» باشد؛ مجموعه‌ای مستمر از کتاب‌های غیرداستانی برای نوجوانان ۱۰ تا ۱۳ ساله. هدف این مجموعه ارائه روایت واقعی تاریخ آمریکا از زبان اعضای گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده و بازگویی تاریخ جوامع خودشان بود.
یکی از پدیدآورندگان این مجموعه اعلام کرد که به نحوه برخورد با کتاب آوارگی اعتراض دارد و دیگر قصد ندارد برای انتشار آثار بعدی این مجموعه با ناشر همکاری کند.
حدید گفت: «روشن شد که پنگوئن در واقع هرگز قرار نبود به ما اجازه دهد کتابی را که می‌خواستیم بنویسیم، همان‌طور که می‌خواهیم، بنویسیم. این موضوع بسیار معنادار است که آن‌ها حاضرند مجموعه‌ای بسیار قدرتمند را که به کودکان در یادگیری تاریخ کمک می‌کند، به‌خاطر یک کتاب درباره فلسطین از بین ببرند.»
به گفته حدید و متاری که نسخه پیش‌نویس کتاب و بخش‌هایی از مکاتبات ایمیلی خود با رندوم هاوس را در اختیار گاردین گذاشتند، نویسندگان و ناشر ماه‌ها درباره واژگان و عبارت‌های کتاب اختلاف داشتند. یکی از موضوعات اصلی، بخشی درباره حملات حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ در جنوب اسرائیل بود.
در دست‌نوشته نویسندگان آمده بود مردمی که تحت سلطه استعماری قرار دارند، از حق مقاومت برخوردارند. اما رندوم هاوس از آن‌ها خواسته بود استدلال‌هایی را نیز وارد متن کنند که بر اساس آن، حملات آن روز ناقض حقوق بین‌الملل بوده است. با رسیدن مذاکرات به بن‌بست، نویسندگان در اوایل سپتامبر کتاب را پس گرفتند.
اکنون آن‌ها قصد دارند کتاب را از طریق انتشارات اینترلینک بوکس، یک ناشر آمریکایی متعلق به فلسطینیان، منتشر کنند.
سخنگوی انتشارات کتاب کودک رندوم هاوس اعلام کرد که این ناشر کتاب‌های دیگری درباره فلسطین در دست انتشار دارد و تأکید کرد: «ما همچنان متعهد به ارائه دیدگاه فلسطینیان به مخاطبان نوجوان هستیم.»
او همچنین گفت انتشار یکی دیگر از کتاب‌های مجموعه «مسیر رسیدن به حقیقت» همچنان برای سال ۲۰۲۸ برنامه‌ریزی شده است.
این اختلاف در شرایطی رخ داد که آثار مربوط به فلسطینیان و آثاری که به نمایندگی از آن‌ها تولید می‌شوند، با نظارت و سانسور نامتناسبی روبه‌رو هستند. این مناقشه همچنین شکاف گسترده میان روایت‌های مربوط به ۷ اکتبر را آشکار کرد؛ شکافی که در قالب کتابی برای انتشار از سوی یک ناشر جریان اصلی قابل حل نبود.
متاری گفت: «باور دارم این کتاب اثری انقلابی بود و به همین دلیل تا این اندازه زیر ذره‌بین قرار گرفت. آن‌ها همچنان تلاش می‌کردند تاریخ ما را تعدیل کنند، زیرا نمی‌خواستند برخی جوامع احساس ناراحتی کنند. اما تاریخ استعمارزدایانه قرار است انسان را با واقعیت‌های ناراحت‌کننده روبه‌رو کند.»
داستانی مهم‌تر از هر داستان دیگر
مجموعه «مسیر رسیدن به حقیقت» به ابتکار سایرا رائو و رجینا جکسون، بنیان‌گذاران برنامه «رِیس تو دینر»، شکل گرفت؛ برنامه‌ای که در سال ۲۰۱۹ برای تسهیل گفت‌وگو با زنان سفیدپوست درباره نژادپرستی راه‌اندازی شده بود.
رائو و جکسون در سال ۲۰۲۰ کتابی با عنوان «زنان سفیدپوست» را به پنگوئن رندوم هاوس فروختند که به اثری پرفروش تبدیل شد. آن‌ها در سال ۲۰۲۱ نیز مجموعه کتاب‌های کودک «مسیر رسیدن به حقیقت» را به این ناشر واگذار کردند.
رندوم هاوس از آن زمان کتاب‌هایی درباره برده‌داری، استعمار جامعه وامپانوآگ، محرومیت آمریکایی‌های چینی‌تبار، تاریخ آمریکایی‌های مکزیکی‌تبار و همسان‌سازی اجباری جوانان بومی منتشر کرده است.
با پیشرفت این مجموعه، رائو انتشار کتابی درباره فلسطین را ضروری دانست و گفت: «در حال حاضر هیچ داستانی مهم‌تر از این برای روایت کردن وجود ندارد. فلسطین در واقع داستان همه نسل‌کشی‌ها و همه شکل‌های خشونت ناشی از استعمار مهاجرنشین را بازگو می‌کند.»
پس از آنکه رندوم هاوس در تابستان ۲۰۲۴ با ایده انتشار این کتاب موافقت کرد، رائو از متاری و حدید برای نگارش آن دعوت کرد.
نویسندگان نخستین پیش‌نویس کتاب «آوارگی» را در ژوئیه ۲۰۲۵ تحویل دادند. آن‌ها در مقدمه نوشتند که داستان فلسطینیان مدت‌هاست از کلاس‌های درس غایب بوده است.
در مقدمه آمده بود: «محو عمدی تاریخ ما باعث شده است نسل‌های متوالی فلسطینیان برای توضیح نه‌تنها اینکه از کجا آمده‌اند، بلکه اینکه چرا نزدیک به نیمی از ما در سراسر جهان پراکنده شده‌ایم ــ از جمله در مورد ما، در ایالات متحده ــ با دشواری روبه‌رو باشند.»
کتاب به جغرافیا و تاریخ فلسطین، ظهور صهیونیسم، نکبت یا فاجعه سال ۱۹۴۸ که در جریان آن بیش از ۷۰۰ هزار فلسطینی از خانه‌های خود رانده شدند، تحلیل نویسندگان از اسرائیل به‌عنوان یک مستعمره مهاجرنشین، روابط ایالات متحده و اسرائیل و زندگی فلسطینیانی می‌پرداخت که زیر اشغال نظامی زندگی می‌کنند.
نویسندگان همچنین تاریخچه خانوادگی خود را مستند کرده بودند. به نوشته آن‌ها، پدربزرگ و مادربزرگ حدید چند روز پس از تولد پدر او از صفد اخراج شدند و در سوریه به پناهندگی روی آوردند.
بستگان متاری و همسرش نیز پس از کشتاری در آوریل ۱۹۴۸ که جان بیش از ۱۰۰ فلسطینی را گرفت، از دیر یاسین و عین‌کریم آواره شدند.
حدید گفت: «من فقط می‌خواستم کودکان ما را به‌عنوان انسان ببینند.»
اختلاف‌ها درباره ۷ اکتبر
به گفته نویسندگان، تنش‌ها در ژوئن ۲۰۲۶ بالا گرفت؛ زمانی که کتاب برای داوری در اختیار برخی افراد قرار گرفت و امکان پیش‌خرید آن فراهم شد، در حالی که رندوم هاوس هنوز نسخه نهایی را با نویسندگان به اشتراک نگذاشته بود.
نویسندگان پس از دریافت نسخه‌ای از کتاب متوجه شدند که رندوم هاوس، بدون اطلاع آن‌ها، بخش مربوط به ۷ اکتبر را تغییر داده است.
نویسندگان در فصلی با عنوان «حق بین‌المللی مقاومت مسلحانه» به قطعنامه‌ای از مجمع عمومی سازمان ملل متحد استناد کرده بودند که بر حق تعیین سرنوشت مردمان تحت سلطه استعماری تأکید می‌کرد و می‌گفت آن‌ها می‌توانند این حق را با هر وسیله‌ای که در اختیار دارند، احیا کنند.
این فصل همچنین به استفاده حماس از مبادله اسرا برای آزادی هزاران فلسطینی زندانی در اسرائیل اشاره داشت؛ افرادی که نویسندگان آن‌ها را عملاً گروگان‌های دولت توصیف کرده بودند.
آن‌ها درباره مبادله سال ۲۰۱۱ میان گیلعاد شالیت، سرباز اسرائیلی اسیرشده، و بیش از هزار زندانی فلسطینی نوشتند: «این مبادله یکی از مشهورترین نمونه‌ها بود و به فلسطینیان نشان داد که مقاومت می‌تواند به نتایج واقعی منجر شود.»
در ادامه دست‌نوشته درباره ۷ اکتبر آمده بود که نیروهای حماس «در عملیاتی هماهنگ وارد اسرائیل شدند». نویسندگان نوشتند حدود ۱۱۰۰ اسرائیلی، از جمله ۳۷ کودک، کشته شدند و غیرنظامیان و سربازان به اسارت گرفته شدند تا از آن‌ها در مبادله استفاده شود.
بخش مربوط به ۷ اکتبر کوتاه بود، اما استدلال می‌کرد که حقوق بین‌الملل از مقاومت فلسطینیان «با هر وسیله ضروری» حمایت می‌کند و این حملات پس از «دهه‌ها رنج و سرکوب نادیده‌گرفته‌شده» رخ داده‌اند.
نویسندگان نوشته بودند: «فلسطینیان، مانند دیگر مردمان تحت ستم در گذشته، در برابر قدرت نظامی برتر خواستار آزادی شده‌اند. آنچه در ۷ اکتبر رخ داد، آغاز خشونت در این سرزمین نبود؛ بلکه لحظه دیگری در تاریخ طولانی تلاش مردمی برای دستیابی به آزادی بود.»
نویسندگان گفتند به درخواست رندوم هاوس، اطلاعاتی درباره شمار کشته‌شدگان ۷ اکتبر به متن افزوده بودند و تصور می‌کردند عبارت‌بندی این بخش در مه ۲۰۲۶ نهایی شده است.
با این حال، هنگامی که نسخه به‌روزشده و نهایی کتاب را دریافت کردند، دیدند یکی از ویراستاران رندوم هاوس جمله‌ای به بخش مربوط به حملات ۷ اکتبر افزوده است: «این اقدامات نقض حقوق بین‌الملل بود.»
ایمیل‌ها نشان می‌دهد که نویسندگان به این افزوده اعتراض کردند و گفتند این عبارت با تحلیل آن‌ها از حقوق بین‌الملل در تضاد است. آن‌ها همچنین در ایمیلی مدعی شدند که اعمال تغییرات بدون تأییدشان، نقض قرارداد آن‌ها بوده است.
یکی از ویراستاران رندوم هاوس در ایمیلی پیشنهاد کرد که بدون درج این جمله یا عبارتی مشابه، «اعتبار خود را نزد خوانندگانمان، از جمله کسانی که نسبت به دیدگاه ما ذهنی باز دارند، از دست خواهیم داد» و در آن صورت انتشار کتاب امکان‌پذیر نخواهد بود.
مذاکرات رفت‌وبرگشتی درباره نحوه توصیف ۷ اکتبر برای چند هفته ادامه یافت. بنا بر ایمیل‌ها، مدیر روابط عمومی رندوم هاوس، بخش حقوقی و رئیس بخش کتاب کودک این ناشر نیز در بحث‌ها مشارکت داشتند.
در همین مدت، رندوم هاوس اصلاحات دیگری را مطرح کرد که نویسندگان با آن‌ها مخالف بودند. در ژوئیه، یکی از مقام‌های ارشد ناشر پیشنهاد کرد واژه «یهودی» در چند بخش حذف شود؛ از جمله در جایی که نویسندگان از شبه‌نظامیان صهیونیست دخیل در تخریب روستاهای فلسطینی در جریان نکبت با عنوان «گروه‌های مسلح یهودی» یاد کرده بودند.
این مقام رندوم هاوس نوشت: «نگرانی ما درباره دقت نیست، بلکه این است که آیا تکرار این واژه، وضوح ضروری و بیشتری ایجاد می‌کند یا نه.»
نویسندگان در پاسخ، چنین موضعی را شرم‌آور دانستند. یکی از ویراستاران نیز پاسخ داد: «نکته تحریریه‌ای ما درباره دقیق بودن واژه نبود، بلکه درباره این بود که آیا با توجه به بافت متن، تکرار صفت [یهودی] ضرورت دارد یا خیر.»
یکی از مقام‌های رندوم هاوس بار دیگر از نویسندگان خواست توضیحات بیشتری درباره ۷ اکتبر ارائه دهند. او در ایمیلی پیشنهاد کرد متنی با این مضمون اضافه شود: «برخی سازمان‌های حقوق بشری و مفسران، اقدامات حماس در آن روز را نقض حقوق بین‌الملل توصیف کرده‌اند؛ در حالی که دیگران مسائل حقوقی و تاریخی را به شکل متفاوتی تفسیر می‌کنند.»
اما نویسندگان به‌تدریج ناامیدتر شدند. آن‌ها در یکی از ایمیل‌ها نوشتند: «در کتابی درباره تاریخ برده‌داری در ایالات متحده، هیچ‌کدام از ما نمی‌توانیم تصور کنیم که از یک نویسنده سیاه‌پوست خواسته شود شورش‌های بردگان را محکوم کند یا آن‌ها را ناقض حقوق بین‌الملل بداند.»
متاری در ایمیلی به نماینده ادبی خود نوشت: «کاملاً روشن شده است که پنگوئن بیش از زندگی و تجربه زیسته فلسطینیان، بر احساسات یهودیان تمرکز دارد و به آن اهمیت می‌دهد.»
اسناد نشان می‌دهد رندوم هاوس بارها بر تعهد خود به انتشار کتاب تأکید کرده است. یکی از مقام‌های ناشر گفته بود آن‌ها به انتشار «کتابی ضروری و قابل‌فهم درباره تجربه فلسطینیان آمریکایی برای مخاطبان نوجوان» متعهد هستند؛ دیدگاهی که همچنان در آثار غیرداستانی کودک به‌اندازه کافی بازتاب نیافته است.
او همچنین گفته بود ویراستاران می‌خواهند با حسن نیت برای حل اختلاف‌ها همکاری کنند.
در ماه اوت، رندوم هاوس پیشنهاد کرد متن نویسندگان بدون تغییر باقی بماند، اما یادداشتی از سوی ناشر درباره ۷ اکتبر، شامل برخی عبارت‌های پیشنهادی، به کتاب افزوده شود. همچنین پیشنهاد شد گروه سنی مخاطبان کتاب از ۱۰ سال به بالا به ۱۴ سال به بالا تغییر کند.
ناشر اعلام کرد اگر طرفین نتوانند اختلاف‌های خود را حل کنند، نویسندگان می‌توانند کتاب را به ناشر دیگری بسپارند و پیش‌پرداخت خود را نیز حفظ کنند.
سخنگوی رندوم هاوس در ایمیلی گفت: «بحث و بازنگری تحریریه‌ای، بخشی استاندارد از فرایند انتشار کتاب است. ما راهنمایی‌هایی ارائه کردیم تا اطمینان یابیم مخاطبان موردنظر کتاب، یعنی افراد ۱۰ سال به بالا، اطلاعات کافی برای درک موضوع و مواجهه سنجیده با پرسش‌های مطرح‌شده در آن را در اختیار داشته باشند؛ به‌ویژه با توجه به اینکه بسیاری از خوانندگان برای نخستین بار با این موضوع روبه‌رو می‌شوند.»
سخنگو افزود که این شرکت نسخه‌های دیجیتال پیش از انتشار را در اختیار برخی افراد فعال در صنعت نشر قرار داده بود و روی این نسخه‌ها عبارت «اصلاح‌نشده» درج شده بود. این روند پس از ابراز نگرانی نویسندگان متوقف شد.
او گفت: «ما کتابی را که نویسندگان از انتشار آن احساس رضایت و آسودگی نداشته باشند، منتشر نخواهیم کرد.»
دیگر کتابی نبود که نوشته بودیم
متاری در مصاحبه‌ای گفت از نظر او، انتشار یادداشتی از سوی ناشر که ممکن بود با نوشته‌های نویسندگان در تضاد باشد، پذیرفتنی نبود. به گفته او، پایان دادن به همکاری تنها گزینه باقی‌مانده بود.
او گفت: «این دیگر همان کتابی نبود که ما نوشته بودیم.»
متاری پیش از این نیز به دلیل اظهارنظرهایش درباره ۷ اکتبر با واکنش‌های منفی روبه‌رو شده بود. در طول سال گذشته، چند نشست برنامه‌ریزی‌شده برای معرفی نخستین کتاب کودک او ــ درباره دختری فلسطینی و پدربزرگش ــ در آخرین لحظه لغو شد.
این لغوها پس از آن صورت گرفت که برخی افراد او را به یهودستیزی متهم کردند؛ اتهام‌هایی که تا حدی به نوشته‌های او در شبکه‌های اجتماعی مربوط می‌شد. او حملات ۷ اکتبر را در چارچوب مقاومت در برابر استعمار توصیف کرده و ایالات متحده را تحت «اشغال صهیونیستی» دانسته بود.
او و یک نویسنده یهودی اخیراً به دلیل نقض آزادی بیان از شهر لس‌آنجلس شکایت کرده‌اند؛ شکایتی که پس از لغو برنامه مشترک معرفی کتاب آن‌ها از سوی کتابخانه عمومی مطرح شد.
متاری اتهام‌های یهودستیزی را رد کرده و از نوشته‌های خود دفاع کرده است. او گفته بود که به‌شدت مخالف صهیونیسم است.
حدید گفت آن‌ها قصد نداشتند آسیب‌های ناشی از رویدادهای ۷ اکتبر را کم‌اهمیت جلوه دهند و به درخواست رندوم هاوس، درباره شمار کشته‌شدگان نیز توضیحات روشنی ارائه کرده بودند. هدف آن‌ها قرار دادن این حملات در بستر تاریخی بود.
حدید گفت: «من قرار نبود کتاب را با واژه‌هایی منتشر کنم که خودم ننوشته بودم و در آن‌ها ما را مجبور می‌کردند داستان را از دیدگاه ستمگران روایت کنیم.»
رائو، از پدیدآورندگان مجموعه «مسیر رسیدن به حقیقت»، گفت رابطه او با رندوم هاوس پیش از اختلاف بر سر کتاب فلسطین، بدون مشکل بوده است. به گفته او، نویسندگان پیشین آزادی قابل‌توجهی برای روایت داستان‌های خود داشتند و با مداخله چندانی روبه‌رو نمی‌شدند.
رائو تجربه حدید و متاری را اساساً متفاوت دانست و گفت: «تمام شرکت درباره همین یک کتاب کوچک اظهارنظر می‌کرد.»
پایان همکاری رندوم هاوس با این مجموعه در زمانی رخ می‌دهد که طیف گسترده‌ای از صنایع و نهادها در حال عقب‌نشینی از تلاش‌های مربوط به تنوع، برابری و فراگیری هستند. این روند نگرانی‌هایی را درباره کاهش فرصت‌های افراد رنگین‌پوست در دانشگاه‌ها، صنعت نشر، سرگرمی و رسانه برانگیخته است.
لیلا موس‌بک، یکی از مالکان و ویراستار باسابقه انتشارات اینترلینک، ناشری که انتشار کتاب حدید و متاری را پذیرفته است، گفت افزایش اخیر ممنوعیت کتاب‌ها و برخورد خصمانه با آثار متنوع، این فرصت‌ها را بیش از پیش کاهش می‌دهد.
موس‌بک درباره این کتاب گفت: «به‌عنوان فردی از نسل دوم فلسطینیان آمریکایی، این همان کتابی است که آرزو می‌کردم در دوران رشد خود در اختیار داشتم.»
انتشارات اینترلینک قصد دارد کتاب را در سال آینده میلادی منتشر کند.
حدید نیز گفت از اینکه دست‌نوشته آن‌ها ناشر جدیدی پیدا کرده، سپاسگزار است و افزود: «امیدواریم مردم کتابی را بخوانند که پنگوئن نمی‌خواست شما آن را بخوانید.»