شبکه اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی ایران (شارا) – کتاب اخلاق رسانه در عصر اطلاعات، نوشته دکتر صدیقه ببران، عصر امروز در مؤسسه مطبوعاتی و انتشاراتی اطلاعات رونمایی شد. این مراسم هم‌زمان با صدمین سال تأسیس روزنامه اطلاعات و روز بزرگداشت خواجه حافظ شیرازی برگزار شد.
نشست رونمایی و نقد این کتاب با حضور استادان علوم ارتباطات، روزنامه‌نگاران پیشکسوت، مدیران رسانه و دانشجویان در سالن مؤسسه مطبوعاتی و انتشاراتی اطلاعات برگزار شد.
در این نشست، سخنرانان از زوایای مختلف به اهمیت اخلاق در رسانه، مسئولیت اجتماعی روزنامه‌نگاران، پیامدهای گسترش فناوری و ضرورت توجه به ابعاد انسانی ارتباطات پرداختند.
ببران: رسانه بدون اخلاق فقط قدرت است
دکتر صدیقه ببران، نویسنده کتاب، در آغاز سخنان خود با اشاره به هم‌زمانی این نشست با روز بزرگداشت حافظ گفت: حافظ در کنار لطافت و زیبایی شعر خود، ما را به تأمل درباره اخلاق و شیوه زندگی دعوت می‌کند. اخلاق صرفاً مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها نیست، بلکه شیوه مواجهه ما با انسان‌ها و مسئولیتی است که در برابر حقیقت و دیگران بر عهده داریم.
او با بیان اینکه نگارش کتاب حاصل بیش از دو سال پژوهش بوده است، افزود: ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که رسانه بیش از هر زمان دیگری قدرت دارد. رسانه می‌تواند افکار عمومی را شکل دهد، بر تصمیم‌ها اثر بگذارد، روایت بسازد و حتی سرنوشت جوامع را تحت تأثیر قرار دهد. اما هرچه قدرت رسانه افزایش می‌یابد، این پرسش جدی‌تر می‌شود که رسانه چه وظیفه‌ای دارد. فناوری مشخص می‌کند چه کاری امکان‌پذیر است، اما اخلاق می‌پرسد آیا انجام آن کار درست است یا خیر.
ببران درباره ساختار کتاب توضیح داد که این اثر در شش فصل تنظیم شده است:
-
فصل اول: به فلسفه اخلاق و مفاهیمی مانند فضیلت، عدالت و سعادت می‌پردازد.
-
فصل دوم: سیر تاریخی اندیشه اخلاقی در سنت‌های دینی و فلسفی شرق و غرب و نیز اندیشه اسلامی را بررسی می‌کند.
-
فصل سوم: اخلاق رسانه و روزنامه‌نگاری و کاربرد نظریه‌های اخلاقی در حوزه رسانه را مورد توجه قرار می‌دهد.
-
فصل چهارم: اصول حرفه‌ای اخلاق رسانه و اسناد بین‌المللی، از جمله اسناد یونسکو و فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران، را بررسی می‌کند.
-
فصل پنجم: منشورهای اخلاقی کشورهای مختلف و تجربه ایران در این زمینه را با یکدیگر مقایسه می‌کند.
-
فصل ششم: به رسانه‌های نوین، هوش مصنوعی و اسنادی مانند توصیه‌نامه یونسکو درباره اخلاق هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۱، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، سند ملی هوش مصنوعی ایران و منشور پاریس در سال ۲۰۲۳ اختصاص دارد.
ببران با تأکید بر اینکه اخلاق حرفه‌ای رسانه صرفاً توصیه‌ای فردی نیست، گفت این موضوع طی دهه‌ها در سطح بین‌المللی مورد بحث قرار گرفته و اسناد متعددی درباره آن تدوین شده است.
او افزود که در ایران، با وجود تلاش‌های ارزشمند زنده‌یاد دکتر کاظم معتمدنژاد و همکارانش، هنوز منشوری رسمی که مورد توافق عمومی همه روزنامه‌نگاران باشد، شکل نگرفته است. به گفته او، نسخه‌ای از این منشور در وب‌سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وجود دارد، اما آن نیز مورد توافق همگان نیست. ببران این وضعیت را یکی از حلقه‌های مفقوده حوزه رسانه در ایران دانست.
او در پایان، با اشاره به هوش مصنوعی و رسانه‌های دیجیتال، تأکید کرد که رسانه بدون اخلاق صرفاً قدرت است و قدرت بدون مسئولیت می‌تواند ویرانگر باشد. به گفته او، فناوری‌های جدید مسئولیت اخلاقی انسان‌ها را سنگین‌تر کرده‌اند، نه سبک‌تر.
ساروخانی: اخلاق، جان‌مایه حیات جامعه است
دکتر باقر ساروخانی، استاد پیشکسوت جامعه‌شناسی و علوم ارتباطات، در سخنان خود با اشاره به دیدگاه غزالی گفت که غزالی نه‌تنها اخلاق عقلانی، بلکه اخلاق عاطفی را نیز مورد تأکید قرار می‌دهد.
او انسان اخلاقی را کسی دانست که بتواند خود را جای دیگری بگذارد و هنگام انتقاد یا حتی مشاجره، شرایط طرف مقابل را در نظر بگیرد. ساروخانی این رویکرد را اخلاق همدلانه توصیف کرد.
وی با تأکید بر اینکه اخلاق، جان‌مایه حیات جامعه است، افزود جامعه بدون اخلاق، جامعه‌ای سالم و درست نیست. به گفته او، انحطاط یک امپراتوری می‌تواند ناشی از گسترش بی‌اخلاقی باشد. او همچنین وفاداری به پیمان‌ها را در اندیشه اسلامی عاملی برای شکل‌گیری سرمایه اجتماعی دانست و تأکید کرد که رواج اخلاق در جامعه می‌تواند نیاز به ابزارهای کنترلی مانند پلیس و زندان را کاهش دهد.
ساروخانی با انتقاد از تمدن فناورانه معاصر گفت ماهیت تمدن جدید، متأسفانه، اخلاقی نیست. فناوری دو وجه دارد: می‌توان از آن برای نجات انسان و افزایش رفاه استفاده کرد، اما همین فناوری ممکن است در خدمت جنگ و نابودی نیز قرار گیرد.
او با اشاره به پیامدهای منفی فناوری در زندگی معاصر، از کاهش حریم خصوصی، شکل‌گیری اعتیاد رسانه‌ای، عمیق‌ترشدن شکاف طبقاتی و نسلی و کاهش امنیت شغلی به‌عنوان برخی از نگرانی‌های مهم یاد کرد.
ساروخانی در پایان تأکید کرد که باید از انسان در برابر ساختارها و ابزارهایی که خود ایجاد کرده است، حمایت کرد و این ساختارها را در خدمت انسان قرار داد. او ابراز امیدواری کرد که اخلاق در سراسر جهان گسترش یابد و تمدنی اخلاق‌محور و انسان‌محور، زمینه شکوفایی استعدادهای انسانی را فراهم کند.
خانیکی: از خویشتنداری دیجیتال تا اخلاق هوش مصنوعی
دکتر هادی خانیکی، استاد ارتباطات، در سخنان خود به این بیت حافظ اشاره کرد:
ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم جامه کس سیه و دلق خود ازرق نکنیم
او این مضمون را یکی از مهم‌ترین پیام‌های اخلاقی برای روزگار کنونی دانست و اخلاق را در چهار سطح دسته‌بندی کرد.
خانیکی سطح نخست را اخلاق فردی معرفی کرد و گفت آغاز اخلاق از خود انسان است و هیچ اخلاقی بدون اخلاق فردیِ کنشگر اخلاقی امکان تحقق ندارد.
او توضیح داد که در عصر اطلاعات، خودشناسی جنبه کاربردی تازه‌ای پیدا کرده است که می‌توان آن را خویشتنداری دیجیتال نامید؛ یعنی بازپس‌گیری اختیار انسان بر توجه و تمرکز خویش.
به گفته خانیکی، خویشتنداری دیجیتال سه رکن اصلی دارد:
-
آگاهی از اینکه فناوری بی‌طرف نیست؛
-
انضباط در انتخاب و مصرف محتوا؛
-
مسئولیت‌پذیری فردی در بازنشر اطلاعات.
او تأکید کرد که بازنشر یک شایعه، حتی با یک لمس ساده روی صفحه تلفن همراه، می‌تواند اقدامی غیراخلاقی باشد.
خانیکی سطح دوم را اخلاق ارتباطات دانست و توضیح داد که اخلاق رسانه در بنیاد خود، اخلاق رابطه است. رسانه صرفاً دستگاهی برای انتقال پیام نیست، بلکه شبکه‌ای از روابط میان گوینده و شنونده، روزنامه‌نگار و شهروند و قدرت و جامعه را شکل می‌دهد.
به گفته او، حقیقت فقط یک ارزش انتزاعی نیست، بلکه شرط شکل‌گیری اعتماد است و اعتماد نیز اساس رابطه محسوب می‌شود.
وی افزود حقیقت‌جویی رسانه‌ای به معنای ادعای مالکیت حقیقت نیست؛ بلکه روشی است که در آن خبر پیش از انتشار بررسی می‌شود، خطاها اصلاح می‌شوند و صدای کسانی که معمولاً شنیده نمی‌شوند، به گوش جامعه می‌رسد.
خانیکی سطح سوم را اخلاق هوش مصنوعی و مسئولیت انسان در جهان اطلاعات معرفی کرد. او این پرسش را مطرح کرد که وقتی بخشی از تولید، دسته‌بندی و توزیع پیام به سامانه‌های هوش مصنوعی سپرده می‌شود، مسئولیت اخلاقی بر عهده چه کسی است؟
به گفته او، فناوری می‌تواند داده‌ها را تحلیل کند، متن و تصویر بسازد و پیشنهادهای شخصی‌سازی‌شده ارائه دهد؛ اما توانایی پردازش اطلاعات لزوماً به معنای درک پیامدها یا برخورداری از توان پاسخ‌گویی اخلاقی نیست. تصمیم اخلاقی همچنان به انسان‌ها و نهادها بازمی‌گردد.
او در جمع‌بندی سخنان خود سه پرسش اساسی مطرح کرد:
1. درباره حقیقت چه می‌دانیم و چه چیزهایی را نمی‌دانیم؟
2. پیام و شیوه انتشار آن چه تأثیری بر عدالت و کرامت انسان‌ها دارد؟
3. هنگام استفاده از هوش مصنوعی، چگونه می‌توان مسئولیت را قابل ردیابی و پاسخ‌گویی کرد؟
خانیکی در پایان تأکید کرد که یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اخلاق، عادت‌کردن به مکث و ارزیابی پیش از انتشار، شنیدن پیش از داوری و روشن‌کردن مسئولیت انسانی پیش از واگذاری اختیار به ماشین است.
فرقانی: اخلاق حرفه‌ای همچنان در غربت است
دکتر محمدمهدی فرقانی، استاد پیشکسوت روزنامه‌نگاری، با اشاره به ۵۳ سال فعالیت خود در حوزه رسانه گفت یکی از دغدغه‌های همیشگی او در این سال‌ها، اخلاق حرفه‌ای در روزنامه‌نگاری بوده است.
او افزود هرچه بیشتر درباره اخلاق حرفه‌ای گفت‌وگو کنیم، بنویسیم و کتاب منتشر کنیم، به تبدیل اخلاق به بخشی از فرهنگ جامعه کمک کرده‌ایم.
فرقانی با تأکید بر اینکه هیچ حرفه‌ای بدون اخلاق شایسته احترام نیست، گفت روزنامه‌نگاری دو وجه دارد: حقوق و مسئولیت. به گفته او، بدون برخورداری از حقوق نمی‌توان از افراد انتظار مسئولیت‌پذیری داشت.
او این پرسش را مطرح کرد که اگر روزنامه‌نگار از اختیار عمل، استقلال حرفه‌ای و امنیت شغلی برخوردار نباشد، چگونه می‌توان از او انتظار پاسخ‌گویی اخلاقی داشت؟
فرقانی با اشاره به تلاش‌های گذشته برای تدوین منشور اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در ایران گفت در مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، به مدیریت زنده‌یاد دکتر کاظم معتمدنژاد، چهار متن حقوقی تهیه شد که یکی از آن‌ها به اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری اختصاص داشت.
به گفته او، این متون در شورای پژوهشی بررسی و اصلاح شدند، اما در نهایت در کمیسیون فرهنگی دولت مسکوت ماندند. فرقانی با ابراز تأسف از این وضعیت گفت اخلاق حرفه‌ای همچنان در غربت است.
او همچنین از برخی رویه‌های غیراخلاقی در روزنامه‌نگاری انتقاد کرد و توضیح داد که ورود خبرنگار به حریم خصوصی افراد برای تهیه عکس‌های شخصی و انتشار آن‌ها با هدف کسب امتیاز حرفه‌ای، نه‌تنها به اعتبار روزنامه‌نگاری نمی‌افزاید، بلکه رفتاری توهین‌آمیز است.
به گفته فرقانی، گاهی در این حرفه، رفتار غیراخلاقی به‌عنوان اقدامی خلاقانه تحسین می‌شود؛ درحالی‌که چنین رویکردی با منزلت حرفه‌ای روزنامه‌نگاری سازگار نیست.
او در پایان، با اشاره به سلطه روزافزون هوش مصنوعی و گسترش جعل عمیق، تأکید کرد که مهم‌ترین مسئولیت روزنامه‌نگار در چنین شرایطی، رعایت اخلاق، راستی‌آزمایی، امانت‌داری و احترام به کرامت انسانی است.
فرقانی هشدار داد که نباید اجازه داد حقیقت در میان محتوای جعلی و دست‌کاری‌شده گم شود. به گفته او، اصول سنتی روزنامه‌نگاری در عصر هوش مصنوعی نه‌تنها اهمیت خود را از دست نداده‌اند، بلکه ضروری‌تر شده‌اند.
تقدیر از پیشگامان اخلاق رسانه
در بخش دیگری از این نشست، از تلاش‌های زنده‌یاد حجت‌الاسلام محمود دعایی، مدیرمسئول فقید مؤسسه اطلاعات، یاد شد؛ فردی که نویسنده کتاب را به انتشار این پژوهش تشویق کرده بود.
همچنین از دکتر باقر ساروخانی برای نگارش پیشگفتار کتاب، دکتر محمدمهدی فرقانی برای نگارش مقدمه، دکتر هادی خانیکی برای ارزیابی کتاب و دکتر مهناز رونقی برای همراهی در این پروژه قدردانی شد.
رونقی: اخلاق بدون عاطفه و انسانیت بی‌فایده است
دکتر مهناز رونقی، آخرین سخنران نشست رونمایی کتاب اخلاق رسانه در عصر اطلاعات، بر پیوند میان اخلاق، عاطفه، انسانیت و فناوری تأکید کرد.
او گفت در عصر دیجیتال با شرایطی روبه‌رو هستیم که در آن تقریباً هر فرد می‌تواند به یک رسانه تبدیل شود. بنابراین، اخلاق نباید صرفاً مجموعه‌ای از قوانین مکتوب باشد، بلکه باید به شیوه‌ای از زندگی تبدیل شود.
رونقی در آغاز سخنان خود از دکتر صدیقه ببران به‌عنوان مدرس و فردی اخلاق‌مدار یاد کرد و گفت کتاب او فرصتی برای گفت‌وگو درباره اخلاق فراهم کرده است.
او با اشاره به دیدگاه نویسنده درباره بی‌طرف‌نبودن انتقال اطلاعات در رسانه، با این دیدگاه موافقت کرد و در عین حال افزود که اخلاق بدون توجه به عاطفه، انسانیت و حقیقت‌جویی بی‌فایده است.
رونقی همچنین با اشاره به سخنان دکتر فرقانی درباره منشور اخلاق حرفه‌ای، گفت تمرکز اصلی او بر فصل ششم کتاب است؛ فصلی که به اخلاق، فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی اختصاص دارد.
او تأکید کرد که در فضای دیجیتال، مسئله فقط رفتار یک فرد نیست، بلکه با جامعه‌ای روبه‌رو هستیم که اعضای آن می‌توانند به تولیدکنندگان و منتشرکنندگان پیام تبدیل شوند. ازاین‌رو، پیش از هر چیز باید درباره مسئولیت انسانی سخن گفت.
رونقی، نگاه انتقادی به پیام‌های ارتباطی و بررسی اخلاق در رسانه‌های نوین را از موضوعات مهم این حوزه دانست و افزود اخلاق صرفاً مجموعه‌ای از قوانین نوشته‌شده نیست؛ بلکه از طریق تمرین و تکرار در رفتار انسان نهادینه می‌شود.
به گفته او، رسانه باید موضعی اخلاقی داشته باشد و افرادی که نقش رسانه‌ای ایفا می‌کنند نیز باید پیامدهای رفتار خود را در نظر بگیرند و بر مبنای فضیلت‌های اخلاقی عمل کنند.
او در ادامه به کتاب خطای دکارت نوشته آنتونیو داماسیو اشاره کرد و توضیح داد که بر اساس دیدگاه مطرح‌شده در این کتاب، آسیب‌دیدن بخش عاطفی انسان می‌تواند انتخاب‌ها و تصمیم‌گیری‌های او را مختل کند. بنابراین، عاطفه باید در تحلیل تصمیم‌های اخلاقی مورد توجه قرار گیرد.
رونقی افزود شهروندخبرنگاران نیز به نوعی زندگی انتقادی و مراقبتی نیاز دارند؛ سبکی از زندگی که در آن، افراد نسبت به پیامدهای رفتار رسانه‌ای خود حساس باشند.
او با قدردانی از دکتر ببران گفت این پژوهش می‌تواند زمینه توجه بیشتر به ضرورت اتخاذ موضع اخلاقی در رسانه را فراهم کند. به گفته او، مراقبت عاطفی به معنای مهم دانستن احساسات خود و دیگران است و عاطفه باید در تصمیم‌گیری‌های اخلاقی، به‌ویژه در جهانی که فناوری با سرعت زیادی پیشرفت می‌کند، جایگاه مهمی داشته باشد.
رونقی سپس به پیچیدگی فضای دیجیتال پرداخت و گفت اخلاق نباید صرفاً مجموعه‌ای از قوانین تلقی شود، بلکه باید به بخشی از سبک زندگی تبدیل شود.
او با اشاره به بازنمایی مکرر جنگ و قحطی در رسانه‌ها، نسبت به شکل‌گیری نوعی بی‌حسی در مخاطبان هشدار داد. به گفته او، تکرار این تصاویر می‌تواند حساسیت مخاطبان را کاهش دهد و به خستگی آنان از مواجهه با محتوا منجر شود. این چرخه در نهایت ممکن است به شکل‌گیری جامعه‌ای نمایشی و تبدیل حریم خصوصی به کالایی برای عرضه و مصرف بینجامد.
رونقی در پایان، پرسش‌هایی درباره اصالت محتوای تولیدشده به‌وسیله هوش مصنوعی مطرح کرد: آیا محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی می‌تواند اصیل باشد؟ آیا بازتولید رنج انسانی، ویژگی و اعتبار تجربه واقعی آن را از بین می‌برد؟
او این پرسش‌ها را نقطه اتصال اخلاق و زیبایی‌شناسی دانست و تأکید کرد که باید به آن‌ها پاسخ داده شود. رونقی در پایان یادآور شد که انسان ممکن است به‌وسیله ساخته‌های خود در معرض تهدید قرار گیرد و تمرین اخلاق در چنین شرایطی موضوعی است که همچنان به بررسی و گفت‌وگوی بیشتری نیاز دارد.
نکات کلیدی
1. اخلاق، پایه اعتماد عمومی به رسانه است. قدرت رسانه در شکل‌دهی افکار عمومی، روایت‌سازی و تأثیرگذاری بر تصمیم‌های اجتماعی، ضرورت پاسخ‌گویی اخلاقی را افزایش می‌دهد.
2. فناوری و اخلاق دو پرسش متفاوت مطرح می‌کنند. فناوری می‌تواند امکان انجام یک کار را فراهم کند؛ اما اخلاق درباره درستی و پیامدهای آن تصمیم می‌گیرد.
3. اخلاق حرفه‌ای به منشورهای معتبر و مورد توافق نیاز دارد. تدوین و پذیرش منشور اخلاق روزنامه‌نگاری در ایران از مسائل مطرح‌شده در نشست بود.
4. حقوق حرفه‌ای و مسئولیت اخلاقی به یکدیگر وابسته‌اند. استقلال روزنامه‌نگار، اختیار عمل و امنیت شغلی از شرایط مهم مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای هستند.
5. خویشتنداری دیجیتال ضرورتی روزافزون است. آگاهی از جهت‌گیری‌های فناوری، مدیریت مصرف محتوا و مسئولیت‌پذیری در بازنشر اطلاعات، از اصول آن به شمار می‌روند.
6. راستی‌آزمایی باید پیش از انتشار انجام شود. اصلاح خطاها، بررسی خبر و شنیدن صدای گروه‌های کمتر دیده‌شده، بخشی از اخلاق ارتباطات است.
7. هوش مصنوعی مسئولیت انسانی را حذف نمی‌کند. تولید و توزیع پیام با کمک سامانه‌های هوشمند، ضرورت تعیین مسئولیت و پاسخ‌گویی را افزایش می‌دهد.
8. حفظ حریم خصوصی و کرامت انسانی اصل حرفه‌ای است. دستیابی به عکس یا اطلاعات شخصی افراد نباید بهانه‌ای برای نقض حریم خصوصی باشد.
9. اخلاق به همدلی و توجه به عواطف نیاز دارد. تصمیم اخلاقی صرفاً حاصل رعایت مقررات نیست؛ درک شرایط و احساسات دیگران نیز اهمیت دارد.
10. تکرار محتوای رنج‌آور می‌تواند حساسیت مخاطب را کاهش دهد. رسانه‌ها باید به پیامدهای انسانی و اجتماعی شیوه بازنمایی جنگ، قحطی و بحران‌ها توجه کنند.
11. اصول سنتی روزنامه‌نگاری در عصر هوش مصنوعی همچنان ضروری‌اند. امانت‌داری، حقیقت‌جویی و بررسی صحت اطلاعات، در برابر محتوای جعلی و جعل عمیق اهمیت بیشتری یافته‌اند.
12. اخلاق باید به رفتار روزمره تبدیل شود. هدف نهایی، عبور از قواعد مکتوب و نهادینه‌کردن مسئولیت‌پذیری در فرهنگ رسانه‌ای است.