شبکه اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی ایران (شارا) – با گسترش شبکه‌های اجتماعی و توسعه هوش مصنوعی، روزنامه‌نگاری با تغییرات گسترده‌ای در زمینه تولید، پردازش و انتشار اخبار روبه‌رو شده است. در این شرایط، تخصص، دقت، راستی‌آزمایی اطلاعات، اعتبار منابع خبری و رعایت اخلاق حرفه‌ای بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده‌اند.
قربانعلی تنگشیر، مدرس ارتباطات و نایب‌رئیس انجمن متخصصان روابط عمومی کشور، در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجویان ایران با تأکید بر ضرورت تخصص‌گرایی در روزنامه‌نگاری، معتقد است خبرنگاران باید در حوزه‌هایی فعالیت کنند که از دانش و تجربه کافی در آن‌ها برخوردارند.
تخصص‌گرایی و ضرورت شناخت مخاطب
تنگشیر با اشاره به اینکه بسیاری از خبرنگاران در تمام دوران فعالیت حرفه‌ای خود در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، هنر و ورزش کار کرده‌اند، اظهار کرد: کسانی که در یک حوزه تخصص دارند، نباید بدون دانش و آمادگی لازم در حوزه‌های دیگر فعالیت کنند؛ زیرا روزنامه‌نگاری در جهان به سمت تخصصی‌شدن پیش رفته و حتی شیوه نگارش در حوزه‌های مختلف خبری نیز تفاوت دارد.
وی با اشاره به فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی افزود: در شبکه‌های اجتماعی، سرعت گاهی جای دقت را می‌گیرد؛ درحالی‌که خبرنگار حرفه‌ای ابتدا باید از درستی خبر اطمینان پیدا کند و سپس به سرعت انتشار بیندیشد. خبرنگار همچنین باید مخاطب خود را بشناسد و متناسب با نیازهای او محتوا تولید کند.
این مدرس ارتباطات با انتقاد از قربانی‌شدن کیفیت محتوا در برابر سرعت انتشار گفت: در برخی موارد، خبرها بدون بازخوانی و ویرایش دقیق منتشر می‌شوند و همین مسئله ممکن است به انتشار نادرست یک جمله یا انتقال اشتباه اطلاعات منجر شود. خبرنگاران باید توانایی تولید محتوا، ویرایش و جلب اعتماد مخاطبان را به‌صورت هم‌زمان داشته باشند.
وی با اشاره به مشکلات خبرنگاران در ایران اظهار کرد: با وجود دشواری‌های حرفه خبرنگاری، در گذشته خبرنگاران توانمندی داشته‌ایم و امروز نیز بسیاری از خبرنگاران جوان می‌توانند از ابزارهای الکترونیکی و امکانات روزنامه‌نگاری دیجیتال به‌خوبی استفاده کنند؛ هرچند برخی همچنان به کپی‌کردن مطالب دیگران بسنده می‌کنند.
اخلاق حرفه‌ای و حفاظت از منابع خبری
تنگشیر با تأکید بر اهمیت قلم و توانایی فکری خبرنگار گفت: یکی از مقدس‌ترین اصول خبرنگاری، حفاظت از منابع خبری است. خبرنگار حرفه‌ای باید با بیان حقیقت، رعایت اخلاق حرفه‌ای، توجه به منافع عمومی و تلاش برای اثبات واقعیت‌ها، مسئولیت خود را به‌درستی انجام دهد.
وی خبرنگار را ستون اصلی یک مرکز اطلاع‌رسانی دانست و افزود: خبرنگار باید به کار خود علاقه‌مند باشد و برای انجام درست وظایف حرفه‌ای، زمان و انرژی کافی اختصاص دهد. بسیاری از خبرنگاران صرفاً به شکل ماشینی کار می‌کنند، درحالی‌که خبرنگاران متخصص و پژوهشگر که برای کشف واقعیت‌ها تلاش می‌کنند، شایسته تقدیر هستند.
اهمیت حضور خبرنگار در صحنه
این مدرس ارتباطات با اشاره به ضرورت حضور خبرنگار در محل رویدادها اظهار کرد: نمی‌توان از راه دور تمام ابعاد یک رویداد را به‌درستی رصد کرد. خبرنگار حاضر در صحنه می‌تواند از زاویه‌های مختلف به موضوع بپردازد، با مسئولان و افراد حاضر گفت‌وگو کند و جنبه‌هایی از خبر را شناسایی کند که ممکن است مورد توجه سایر رسانه‌ها قرار نگرفته باشد.
به گفته وی، چنین گزارش‌هایی می‌توانند اطلاعات دقیق‌تر و متفاوت‌تری در اختیار مخاطبان قرار دهند؛ بنابراین حضور میدانی همچنان یکی از مؤلفه‌های مهم روزنامه‌نگاری حرفه‌ای است.
راستی‌آزمایی و اعتبار منابع خبری
تنگشیر با اشاره به اهمیت راستی‌آزمایی در پوشش موضوعات اجتماعی بیان کرد: راستی‌آزمایی تا حد زیادی به تخصص، تجربه و توانایی خبرنگار در بررسی و ارزیابی اطلاعات بستگی دارد. خبرنگار باید با جست‌وجوی سوابق خبری و بررسی اطلاعات پیشین، صحت اخبار و داده‌های دریافتی را ارزیابی کند.
وی افزود: مهم‌ترین اصل در راستی‌آزمایی، اعتبار و قابل‌اعتماد بودن منابع خبری است. خبرنگار باید بررسی کند اطلاعات از چه منبعی دریافت شده، آن منبع تا چه اندازه معتبر است و چه شواهد و پشتوانه‌ای برای ادعاهای مطرح‌شده وجود دارد. در این مسیر، جسارت، دقت و هوشمندی نیز اهمیت زیادی دارند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: خبرنگار می‌تواند با گردآوری و بررسی اطلاعات متعدد، به درک دقیق‌تر و جامع‌تری از موضوع دست یابد. مقایسه، ارزیابی و جمع‌بندی اطلاعات، بخشی از کار تحقیقی و یکی از روش‌های مهم راستی‌آزمایی و بررسی صحت ادعاها در روزنامه‌نگاری است.
وی تأکید کرد: اعتبار، استقلال و قابل‌اعتماد بودن منابع باید همواره مورد توجه خبرنگار قرار گیرد؛ زیرا کیفیت و صحت خبر تا حد زیادی به منابعی وابسته است که اطلاعات بر اساس آن‌ها گردآوری و منتشر می‌شوند.
هوش مصنوعی؛ ابزار کمکی، نه جایگزین خبرنگار
تنگشیر با اشاره به محدودیت‌های هوش مصنوعی در روزنامه‌نگاری اظهار کرد: این فناوری نمی‌تواند تمام اصول و الزامات روزنامه‌نگاری حرفه‌ای را رعایت کند؛ زیرا کیفیت و صحت خروجی آن تا حد زیادی به اطلاعات و دستورهایی بستگی دارد که کاربر در اختیارش قرار می‌دهد. از این منظر، نحوه تعامل با هوش مصنوعی و مهارت دستوردهی اهمیت پیدا می‌کند.
وی افزود: استقلال، اخلاق حرفه‌ای و وجدان کاری که از اصول اساسی روزنامه‌نگاری حرفه‌ای هستند، در هوش مصنوعی به معنای انسانی آن وجود ندارند.
این مدرس ارتباطات تصریح کرد: در روزنامه‌نگاری نمی‌توان صرفاً با اتکا به هوش مصنوعی به نقطه‌ای رسید که این ابزار را جایگزین روزنامه‌نگار واقعی بدانیم. هوش مصنوعی بر اساس دستورها و داده‌های دریافتی پاسخ تولید می‌کند، اما عواطف انسانی، تجربه زیسته و درک انسانی از موقعیت‌های اجتماعی را ندارد.
به گفته وی، حتی یک دستور دقیق نیز نمی‌تواند جایگزین قضاوت حرفه‌ای، تجربه و مسئولیت‌پذیری خبرنگار شود؛ بنابراین هوش مصنوعی به‌تنهایی قادر نیست تمام فرایند پیچیده روزنامه‌نگاری حرفه‌ای را انجام دهد.
تنگشیر با اشاره به انتشار برخی مقالات و گزارش‌هایی که سبک نگارش آن‌ها به نوشته‌های تولیدشده با هوش مصنوعی شباهت دارد، خاطرنشان کرد: استفاده گسترده و بدون نظارت از این فناوری می‌تواند به‌تدریج ویژگی‌های انسانی و حرفه‌ای نوشته‌های روزنامه‌نگارانه را کمرنگ کند.
وی افزود: در روزنامه‌نگاری نباید به شکل افراطی به هوش مصنوعی متکی شد؛ زیرا رابطه انسانی با موضوع، صداقت در روایت، درک موقعیت و پایبندی به اخلاق حرفه‌ای از مؤلفه‌های اساسی این حرفه هستند و نمی‌توان آن‌ها را صرفاً با یک ابزار فناورانه جایگزین کرد.
خبرنگار آینده و ضرورت استقلال حرفه‌ای
نایب‌رئیس انجمن متخصصان روابط‌عمومی کشور با اشاره به ویژگی‌های خبرنگار آینده گفت: خبرنگار باید بیش از هر چیز توانایی استفاده صحیح و حرفه‌ای از منابع خبری را داشته باشد و به صداقت و درستی در انتشار اخبار پایبند بماند.
وی برخورداری از دانش و اطلاعات کافی در حوزه فعالیت و دوری از وسوسه‌هایی مانند دریافت پول، هدیه یا امتیاز در ازای وارونه‌نویسی و تحریف اخبار را از اصول مهم روزنامه‌نگاری حرفه‌ای دانست.
تنگشیر همچنین اظهار کرد: اگر قرار باشد در آینده از هوش مصنوعی به شکل گسترده‌تری در حوزه خبر استفاده کنیم، لازم است تغییراتی در قوانین مطبوعات ایران ایجاد شود تا خبرنگار از آزادی و استقلال حرفه‌ای بیشتری برخوردار باشد و بتواند اخبار را به‌درستی و بدون محدودیت‌های غیرضروری منتشر کند و در عین حال از منافع و مصالح جامعه خود دفاع کند.
وی با اشاره به پیشرفت‌های احتمالی فناوری در حوزه خبررسانی افزود: ممکن است در آینده با ربات‌های خبرنگار مواجه شویم که بتوانند در صحنه حاضر شوند، اطلاعات و تصاویر را جمع‌آوری کنند و گزارش‌هایی مشابه گزارش‌های تهیه‌شده به دست خبرنگاران ارائه دهند.
به‌روز بودن؛ فراتر از مدرک دانشگاهی
این مدرس ارتباطات با توصیه به خبرنگاران برای به‌روز نگه‌داشتن دانش و مهارت‌های خود گفت: به‌روز بودن صرفاً به معنای داشتن مدرک دانشگاهی در سطح دکترا نیست؛ بلکه حضور در جامعه، پیگیری مستمر اخبار، مطالعه، شناخت مسائل سیاسی و اجتماعی، پرهیز از رفتارهای حزبی و جناحی و حفظ استقلال حرفه‌ای را نیز در بر می‌گیرد.
وی تأکید کرد: خبرنگار زمانی می‌تواند در عصر هوش مصنوعی جایگاه خود را حفظ کند که در کنار شناخت فناوری، از جامعه و واقعیت‌های آن فاصله نگیرد. هوش مصنوعی صرفاً وسیله‌ای است که باید شیوه‌های درست استفاده از آن را شناخت.
اصول بنیادین روزنامه‌نگاری حرفه‌ای
تنگشیر با اشاره به اصول اساسی روزنامه‌نگاری حرفه‌ای اظهار کرد: برخورداری از سواد رسانه‌ای، دانش و تخصص دانشگاهی در حوزه روزنامه‌نگاری، داشتن سابقه و تجربه مفید و کسب مهارت‌های حرفه‌ای در تمام مراحل کار، از گردآوری اطلاعات تا تهیه و انتشار خبر و گزارش، اهمیت بسیاری دارد.
وی افزود: خبرنگار حرفه‌ای باید توانایی روایتگری داشته باشد و بتواند واقعیت‌ها را به شکلی دقیق، جذاب و قابل‌فهم برای مخاطب روایت کند.
این استاد دانشگاه تعهد به حقیقت را از دیگر اصول اساسی روزنامه‌نگاری دانست و گفت: خبرنگار باید حتی زمانی که بیان حقیقت تلخ، دشوار یا دردناک است، به آن متعهد بماند. او باید همواره تشنه دانستن و برخوردار از روحیه کنجکاوی باشد و با حضور مستمر در جامعه و محیط خبری، شناخت خود را از مسائل روز افزایش دهد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: اعتبار، خوشنامی و اعتماد مخاطبان سرمایه‌هایی هستند که خبرنگار باید در طول فعالیت حرفه‌ای خود از آن‌ها محافظت کند. تهیه مطالب جذاب، روشن، قابل‌فهم و متناسب با نیازهای جامعه نیز از وظایف مهم روزنامه‌نگار حرفه‌ای به شمار می‌رود.
منبع اصلی: خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، گفت‌وگو با قربانعلی تنگشیر
منبع فارسی: شبکه اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی ایران (شارا)