شارا - شبكه اطلاع رساني روابط عمومي ايران : لزوم اقناع افكار عمومي با گفتمان اجتماعي
دوشنبه، 24 آذر 1399 - 08:51 کد خبر:45726
با توجه به اينكه امروز تمركز روي كوويد ۱۹ قرار دارد، در حوزه سلامت و ارتباطات، گفتمان متخصصان و گفتمان مردم معمولي را شاهد هستيم و گفتار و نوشتار‌هاي توليد شده در اين دو دسته قرار مي‌گيرد. در عين حال نيازمند اين هستيم كه كليه گروه‌هاي اجتماعي با درك متفاوت در جامعه مورد توجه قرار گيرند.



شبكه اطلاع رساني روابط‌عمومي ايران (شارا)-|| به مناسبت هفته پژوهش (22 تا 28 آذرماه)، سلسله نشست‌هايي در دانشگاه‌هاي كشور در حال برگزاري است، روز گذشته وبيناري با محور گفتمان علوم اجتماعي، كرونا و اقناع افكار عمومي توسط دانشگاه علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي با حضور اساتيد دانشگاه برگزار شد.


به گزارش شارا به نقل از ايران، هادي خانيكي، استاد علوم ارتباطات و عضو هيأت علمي دانشگاه در اين نشست گفت: دو ويژگي ويروس كرونا بر همگان روشن است، اولين نوپديد بودن آن و ديگري عالمگير شدن اين ويروس در مدتي كوتاه در كشورهاي پيشرفته و ساير كشورها است، لازم است كه مواجهه‌اي سريع، پرشتاب و پردامنه به‌خوبي مورد توجه قرار بگيرد.

 

نه تنها جامعه ما بلكه كليه نهادها در مدت كوتاهي با بحران كرونا كه زيرساخت‌هاي فناورانه و متناسبي را مي‌طلبيد، مواجه شد؛ اگر بخواهيم به عقب برگرديم، مي‌بينيم كه وقتي جامعه ما با اين ويروس نوظهور روبه‌رو شد، گفتمان‌هاي مسلطي را مورد نظر قرار داد و فضاي غالب اين بود كه بحران كرونا يك مسأله بهداشتي و مربوط به سلامت است، در نتيجه خط مقدم براي مواجهه با آن منظر بهداشت و سلامت بود. انتظار اين بود كه اطلاع رساني، آموزش، آمارها، پيشگيري و درمان در چارچوب اين انگاره پرداخته شود. اين مسأله هم نقاط قوت و هم نقاط ضعفي را در پي داشت. از نقاط قوت آن ديده شدن پيام‌هاي سلامت بود و از نقاط منفي آن هم گسترش انتقال‌هاي جعلي اخبار و فيك نيوز‌ها بود. اينجاست كه بيشترين درگيري ذهني از منظر سلامت به وجود آمد.

 

به گفته اين استاد دانشگاه، اگر به افكار عمومي و چگونگي اقناع آن فكر كنيم، انتظار داريم ببينيم كه چگونه مي‌توان افكار عمومي را درگير كرد تا اعتماد مردم به آمارهاي رسمي و قبول رعايت پروتكل‌ها افزايش پيدا كند. مهمترين تهديدي كه در اين گفتمان وجود داشت، نوع باور به اين مسأله بود كه كرونا موقتي است و با گرم شدن هوا وضعيت بهتر مي‌شود اما با ادامه روند بيماري متوجه شديم كه اين اتفاق نيفتاد و خيز دوم شيوع كرونا را در اوايل تابستان داشتيم و غلبه مشكلات اقتصادي افزايش پيدا كرد، مفاهيم دوركاري، فروشگاه‌هاي اينترنتي، انجام خدمات بانكي و تلاش براي بالا بردن سرعت انطباق ارگان‌ها ناظر بر مسائل اقتصادي قرار گرفت و نظام اجرايي و حاكميت دولت را هم در ترديد در اعمال دستورالعمل‌هاي بهداشتي اعمال قرنطينه، برگزار شدن يا نشدن كنكور و مراسم مذهبي يا باز نشدن يا باز شدن مدارس قرار داد. در زمان پيك مرگ و مير و ابتلا، گفتمان اجتماعي فرهنگي نيز پررنگ شد و همين‌جاست كه از منظر علوم اجتماعي، تعليق حضور در حوزه‌هاي عمومي و تعليق مناسبات و روابط اجتماعي اهميت پيدا كردند.


خانيكي در ادامه افزود: آثار ناشي از تنهايي قرنطينه، آثار رواني و اجتماعي در جامعه بروز و ظهور پيدا كرده و بيشتر به چشم مي‌خورد و ديگر مسأله فقط و فقط بالا بودن مرگ‌و‌مير و نبود دارو و كمبود تخت‌ها نيست، بلكه در كنار اين مشكلات، معضلات رواني هم بروز پيدا كرده است. عادت زيسته ايرانيان كه همبستگي در عيادت‌ها و سوگ‌ها بوده، بايد به گونه ديگري نگريسته شود.

 

در آخرين نظرسنجي‌ها جامعه آماري نشان داد، ۵۱ درصد مردم نگران وضعيت اقتصادي و ۴۹ درصد نگران ابتلا به كرونا بودند. اين آمارگيري هم در شمال شهر و هم در جنوب شهر يكنواخت بود، اما جنسيت در آن تأثير‌گذار شده يعني مردان نگران‌تر هستند تا زنان. بر اساس تحقيقي كه در شهر تهران انجام شده ۴۹.۳ درصد ترخيص شده‌ها علائم و مشكلات رواني دارند و متوجه مي‌شويم بار رواني اجتماعي و فرهنگي ناشي از كرونا در جامعه وجود دارد. تغيير مراودات اجتماعي از شكل جمعي به شكل مجازي بايد بيشتر مورد توجه قرار بگيرد و نمي‌توانيم به پارادايم قبلي رسانه‌اي متكي باشيم و بايد مجازي شدن ارتباطات و استفاده از ظرفيت‌هاي مجازي هم با تهديدها و هم با فرصت‌ها مورد توجه قرار بگيرد.

 

تكيه ما پيشتر از اين فناوري‌ها براي برقراري ارتباطات مجازي بوده و بيشتر انتظارمان از بحث نرم‌افزار‌ها بوده و به بخش‌هاي انساني روابط كمتر توجه شده است، اين در حالي است كه بايد به اقناع مردم در چنين روابطي نيز توجه داشته باشيم، افكار عمومي امروز مواجه با خطري بنيادي است و ادراك عمومي و مشترك از خطر ضعيف است. بايد كاري كنيم كه مشاركت همگاني افزايش يافته و ميزان نارضايتي‌ها كاهش پيدا كند. برجسته شدن عنصر ارتباطات، توجه به الزام اجتماعي، استفاده از ظرفيت‌هاي جديد ارتباطي و اينكه بايد از فضاي مجازي به عنوان يك فرصت استفاده كنيم و در عين حال هم به مخاطرات جديد توجه داشته باشيم و از اتاق‌هاي پژواك بيرون بياييم، از جمله مسائلي هستند كه بايد در گفتمان‌ها گنجانده شوند، در نهايت هم براي رهايي از مشكلات امروز، بايد نهادهاي مدني و نظاير آن به قانع كردن افكار عمومي كمك كنند.


نقش گفتمان اجتماعي در سياستگذاري‌ها


دكتر رضا صابري، استاد علوم ارتباطات و عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي، نيز در ادامه نشست، با اشاره به اينكه نزديك به يك سال از تجربه شيوع ويروس كرونا در كشور مي‌گذرد، گفت: مسأله جدي و مهمي با اين ويروس به وجود آمد و كل دنيا در مواجهه با آن قرار دارد، چراكه سلامتي بشر در اين موضوع حائز اهميت شده، البته دامنه آن علاوه بر سلامت جسماني به حوزه‌هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي در جامعه بشري نيز كشيده شده است. ناظر به گفتمان بهداشتي، اولين انتظاري كه كل جامعه بشري در‌خصوص كرونا دارد اين است كه مجموعه اقدامات بهداشتي چنان رشد و پيشرفت داشته باشد كه بتواند براي مردم اطمينان و امنيت رواني و جسماني به همراه داشته باشد.

 

در اين يك سال، مهمترين پيام‌هايي كه ذهن‌ها را به خود جلب كرده، ميزان شيوع و نوع داروها است كه مي‌تواند علاج مسأله باشد و نوع نگاه اجتماعي نيز در راهبردهاي آن تجلي پيدا كرده است، متخصصان متوجه شدند كه متغيري به عنوان راهبرد مطرح شده و آن مجموعه رفتارهاي اجتماعي مربوط به مردم به نام فاصله‌گذاري اجتماعي به صورت فيزيكي است. وقتي در حال حاضر هم نگاه مي‌كنيم، نوع گفتمان بهداشتي، استفاده از رفتار اجتماعي مردم است، پس خصلت‌هايي كه در اين ويروس وجود دارد، نه تنها موارد بهداشتي را مدنظر دارد، بلكه تغيير رفتارها را هم به دنبال دارد.


به گفته او، مجموعه اقداماتي كه انجام شده از تأكيد بر پروتكل‌ها تا قرنطينه افراد مبتلا و توجه به گروه‌هاي آسيب‌پذير همه نشان مي‌دهد، اقدامات وزارت بهداشت، استفاده از راهبردهاي ناظر بر تفكر اجتماعي است و در عين حال كه مجموعه وزارت بهداشت متولي اصلي است، نقش گفتمان اجتماعي در ميز سياستگذاري‌ها هم بايد به صورت جدي وجود داشته باشد. امروز ويروس كرونا نه تنها سلامت جسماني را هدف قرار داده بلكه مجموعه‌اي از روابط اجتماعي هم به مخاطره افتاده و نگراني‌هاي اين بخش مهم‌تر از بخش سلامت اجتماعي است.


صابري در ادامه افزود: آمار و ارقام نشان مي‌دهد كه نگراني‌هاي اقتصادي بيش از نگراني‌هاي ويروس كرونا است، اينجا ديگر نظام بهداشتي پاسخگو نيست بلكه تصميم‌گيران نظام اجتماعي بايد به فكر راه حل باشند. چه بسا در آينده اين ويروس سامان داده مي‌شود اما مجموعه آسيب‌هاي اجتماعي باقي مي‌ماند، بايد نظام‌هاي آكادميك و پژوهشي كمك كنند و با ايجاد گفتمان‌هايي در اين حوزه جدي‌تر وارد عمل شوند. ديديم كه پس از شيوع ويروس نظام ارتباطي به مسأله‌اي تبديل شده كه فرصت‌ها و تهديدهايي را با خود به همراه دارند، همگي اين مسائل بايد مورد نظر قرار گيرد تا در كاهش شيوع اين ويروس بتوانيم مؤثر عمل كنيم.


اقناع افكار عمومي با مهارت‌هاي زباني


زهرا اجاق، رئيس پژوهشكده مطالعات فرهنگي و ارتباطات نيز در اين نشست، اظهار داشت: علوم اجتماعي در سلسله مراتب اولويت‌ علوم مختلف، در جايگاه پايين‌تري بوده است و اساساً به كالايي بودن علم پرداخته شده، مباحثي هستند كه در سال‌هاي اخير مورد توجه قرار گرفتند، از گذشته تاكنون الگويي علمي در ايران غالب بوده و در حال تغيير است. بايد دقت كنيم كه چگونه مي‌توانيم اين تغييرات را سامان دهيم و همگام با آن پيش برويم. درهاي دانش باز شده و دانشمندان سعي مي‌كنند ارتباط خود با مردم را افزايش دهند. با توجه به اينكه امروز تمركز روي كوويد ۱۹ قرار دارد، در حوزه سلامت و ارتباطات، گفتمان متخصصان و گفتمان مردم معمولي را شاهد هستيم و گفتار و نوشتار‌هاي توليد شده در اين دو دسته قرار مي‌گيرد. در عين حال نيازمند اين هستيم كه كليه گروه‌هاي اجتماعي با درك متفاوت در جامعه مورد توجه قرار گيرند.

 

در كوويد ۱۹ مردم از منابع مختلفي براي دستيابي به داده‌ها استفاده كردند، استفاده از اينترنت بعد از شيوع بيماري در ايران و در ساير كشورهاي دنيا افزايش پيدا كرد اما مردم از اطلاعاتي كه دريافت مي‌كردند آن‌طور كه بايد و شايد اطاعت نكردند و تغيير رفتارها آنچنان كه لازم بود ديده نشد. مدام متخصصان سعي مي‌كردند بگويند كه چگونه مردم سبك زندگي خود را تغيير دهند تا بيماري مهار شود اما قبل از شروع بيماري كرونا نيز در‌خصوص بيماري‌هاي ديگر مانند ديابت، فشار خون و غيره هم فضاي مجازي و اينترنت نتوانسته آنچنان كه لازم بود مؤثر واقع شود.

 

حدود ۴۰درصد از جمعيت بيماران دسترسي به اينترنت داشتند اما مخاطبان، راضي به تغيير رفتارها نشدند. در كوويد ۱۹ هم ديديم كه اقناع افكار عمومي عملاً به مهارت‌هاي زباني مربوط است، به عنوان مثال كشور پاكستان در اين حوزه موفق عمل كرده زيرا نخست‌وزير پاكستان سخنراني‌هاي بسيار شفافي را با مردم داشته و در ابتداي هر سخنراني گفته «پاكستاني‌هاي من» يا «مردم پاكستان من» و سپس راجع به بيماري صحبت كرده است و خيلي شفاف به مردم خود گفته كه به دليل مشكلات اقتصادي امكان برقراري قرنطينه وجود ندارد و مردم با توجه به اين سخنراني‌هاي شفاف متقاعد و مجاب به رعايت پروتكل‌ها شدند، زيرا در واقع جلب نظر مردم با توجه به زبان انجام شد.


تأثير رسانه ملي در اقناع افكار عمومي


دكتر عبدالله بيچرانلو، استاد علوم ارتباطات نيز با اشاره به اينكه پذيرش گفتمان علوم اجتماعي در جامعه با موانعي روبه‌روست، گفت: بخش سياستگذاري به صورت تمام و كمال ارتباطي با حوزه علوم اجتماعي نگرفته است، به نوعي اعتماد پايين نسبت به اصحاب علوم اجتماعي وجود دارد و در عين حال صدا و سيما نيز اعتماد بالايي به اين حوزه ندارد و به تعبيري محفل كوچكي را شكل داده است، به همين دليل عملكرد آن در حوزه اقناع افكار عمومي خوب ديده نشده است.

 

به گفته اين استاد دانشگاه، تكنيك‌هايي مي‌توانند سبب اقناع افكار عمومي شوند، به عنوان مثال پويانمايي و استفاده از اخباري مانند رجوع به محافل زنده از جمله بيمارستان‌ها در اين امر مي‌توانند مؤثر و كارآمد باشند، از طرفي ديگر سخنگويان كرونا از ابتدا در قابي بسته و تكراري صحبت كرده‌اند؛ اين تكرار صحنه‌ها، بازخورد شاياني ندارد و مردم بتدريج بي حس مي‌شوند. از آنجايي كه مردم همچنان تلويزيون و راديو را به عنوان ابزار اصلي ارتباطات، انتخاب مي‌كنند در اين حوزه بايد بهتر عمل كرد تا نتيجه مطلوب گرفته شود.


اردشير انتظاري، جامعه‌شناس و مدير گروه جامعه‌شناسي دانشگاه علامه طباطبايي هم با بيان اينكه بحث در ارتباط با گفتمان علوم اجتماعي است، بيان كرد: اساساً در قضيه كرونا بشدت چنين گفتمان‌هايي كمرنگ هستند. مسائلي وجود دارد كه در اقناع افراد و افكار عمومي به صورت‌بندي نظري بايد وجود داشته باشد، اما امروز فاقد آن هستيم. صورت‌بندي درستي از موضوع وجود ندارد و تكرار يك موضوع بعد از مدتي افراد را بي‌حس مي‌كند، به طور كلي در كشور ما گفتمان علوم اجتماعي جايگاه مطلوبي ندارد و استراتژي‌ها از صنعت پزشكي، مهندسي يا حقوقي هستند.


به گفته او، به بهانه كرونا و اقناع افكار عمومي كه مقام معظم رهبري هم به آن اشاره كرده‌اند، سازوكارها بايد به صورت كارآمد باشد. بسياري از اطرافيان ما در اثر ابتلا به كرونا از بين رفتند و ما هنوز نمي‌دانيم چطور بايد با موضوع تغيير سبك زندگي كنار بياييم، اين امر با برگزاري گفتمان‌هاي علوم اجتماعي در اين حوزه مي‌تواند مؤثر عمل كرده و در كاهش ابتلا به ويروس كرونا موفق باشد.