شارا - شبكه اطلاع رساني روابط عمومي ايران : نظريه روابط عمومي دكتر نطقي
چهارشنبه، 23 تیر 1400 - 14:54 کد خبر:12214
همان‌‏طور كه از آثار و دستنوشته‌‏هاي دكتر نطقي استنباط مي‌شود، لزوم تدوين و تنظيم معارف و اصول روابط‌عمومي‌‌‌ مبتني بر عنصر «مديريت» از اولويت خاصي در نزد او برخوردار بوده و ضرورت پيوستگي اين دو دانش را به‌خوبي احساس مي‌‏كرده است.

 

نظريه روابط‌عمومي دكتر نطقي


( مروري بر زندگي‏نامه علمي دكتر حميد نطقي بنيانگذار و پدر روابط‌عمومي‌‌‌ ايران)



مهدي باقريان


عضو هيات مديره انجمن متخصصان روابط‌عمومي ايران
 

 

مقدمه


شبكه اطلاع‌رساني روابط‌عمومي ايران (شارا)-|| حميد نطقي در ۱۱ شهريور سال ۱۲۹۹ هجري شمسي در تبريز متولد شد.


وي پس از گذراندن تحصيلات ابتدايي در اين شهر با خانواده خويش به شهرآستارا مهاجرت كرد و در مدرسه حكيم نظامي اين شهر به ادامه تحصيل پرداخت و در همين مقطع از تحصيل با نيما ‌يوشيج شاعر نوپرداز و بلند پايه ايران نيز آشنا شد.


وي سپس به تهران آمد و در دانشكده حقوق دانشگاه تهران به تحصيل مشغول شد و در سال 1321 با درجه ليسانس از اين دانشكده فارغ‌التحصيل و بلافاصله براي ادامه تحصيل در رشته حقوق قضايي، تا مقطع دكترا در دانشگاه استانبول آغاز كرد. وي به سبب علاقه‌مندي به ادبيات و شعر در اين دانشگاه با نشريه‌هاي ادبي شروع به همكاري نمود و از اين طريق راه خود را به‌سوي وسايل ارتباطي و جهان ارتباطات آغاز كرد.


دكتر نطقي پس از بازگشت به ايران در سال 1327، ابتدا به كنسرسيوم نفت و سپس به شركت نفت ايران و انگليس پيوست و به عنوان مشاور هيات مديره كنسرسيوم و در شاخه ارتباط با مطبوعات اداره اطلاعات و انتشارات شركت نفت مشغول به‌كار شد.


وي در سال 1330 به مديريت روابط‌عمومي‌‌‌ شركت نفت منصوب شد و از آن زمان به بعد فعاليت‌هاي جدي خود را در زمينه روابط‌عمومي آغاز كرد.


پس از تاسيس موسسه عالي روزنامه‌‏نگاري و روابط‌عمومي‌‌‌ در سال 1346 از دكتر نطقي جهت مديريت گروه روابط‌عمومي‌‌‌ و تدريس دروس تخصصي اين رشته دعوت به عمل آمد، در نتيجه وي از شركت ملي نفت ايران منفك و كار خود را به‌طور تمام وقت در اين موسسه آغاز كرد و در سال 1350 كتاب «مديريت و روابط‌عمومي‌‌‌» را تاليف نمود.


دكتر نطقي تا سال 1357، مصادف با انقلاب اسلامي، خود به عنوان رييس گروه آموزشي روابط‌عمومي‌‌‌ همچنان باقي ماند.


وي پس از پيروزي انقلاب، با توجه به حذف رشته روابط‌عمومي‌‌‌ از نظام آموزشي كشور همچنان به فعاليت‌هاي آموزشي، پژوهشي و مشاوره‌اي خود با مديران واحدهاي روابط‌عمومي‌‌‌ كشور و دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي (دانشكده علوم ارتباطات) ادامه داد، كه در پي تلاش‌هاي ايشان و دكتر كاظم معتمدنژاد و همكاري و هماهنگي مسئولان آموزش عالي كشور، رشته علوم ارتباطات اجتماعي در سال 1368 مجددا در داخل دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي احياء شد.


دكتر حميد نطقي به عنوان بنيان‌گذار و پدر روابط‌عمومي نوين ايران در 25 تير ماه سال 1378، بدرود حيات گفت.

 

عناصر نظريه روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي


عناصر نظريه روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي را مي‏‌توان در عوامل زير خلاصه كرد:


1- علم و هنر: تكنيك و دانش روابط‌عمومي‌‌‌ لازم و ضروري است و از اين جهت يك روابط‌عمومي‌‌‌ بايد سيستماتيك، علمي و از روي دانش و تخصص باشد.


اما در عين حال هنر است. برخي كساني كه علم روابط‌عمومي‌‌‌ را ندانسته‏‌اند، توانسته‌‏اند با هنرمندي و ذوق، خطاهاي‌شان را در اين باره بپوشانند. اصولاً فردي كه در روابط‌عمومي‌‌‌ كار مي‌كند، بايد استعداد داشته باشد و ارتباط‏گر ورزيده‏‌اي باشد و با همگان به خوبي بجوشد.


2- عشق: كار روابط‌عمومي‌‌‌؛ كار اداري معمولي و كار آدم‌‏هاي معمولي نيست. آدم بايد عشق و علاقه‌‏اي خاص داشته باشد تا بتواند در اين زمينه كار كند.


3- فلسفه مديريت نو و روابط‌عمومي‌‌‌: روابط‌عمومي‌‌‌ به‌طور كلي به سه عنصر اصلي خود قابل تجزيه است: هنر، فن (تكنيك) و فلسفه. روابط‌عمومي‌‌‌ به صورت هنر مطلق را، بايد در زير عنوان «دوران پيش از تاريخ روابط‌عمومي‌‌‌» بررسي كرد. در پايان اين دوران دراز (از 5000 سال پيش از ميلاد تا اندكي پس از جنگ جهاني نخست) اوضاع و شرايط چنان دگرگون شده بود كه جز به دستياري تكنيك‏‌هاي خاصي، دشواري‏‌هايي كه پديد مي‏‌آمد قابل حل نبود. از اين‌روي، فجر دوران دوم يعني «دوران تكنيك‏‌ها» و يا «روابط‌عمومي‌‌‌ فني» طلوع كرد.


پس از جنگ دوم جهاني و با انقلاب سيبرنتيك، همه ضوابط پيشين ناكافي گرديد و در شرايط پيچيده جديد، بر اساس فلسفه مديريت جديد، روابط‌عمومي‌‌‌ به معني مدرن كلمه مطرح شد. پس به‌طور خلاصه، روابط‌عمومي‌‌‌ امروز، روابط‌عمومي‌‌‌ است كه خود را از كار مشاطگي و اسارت «زيبا كردن تصوير زشت‌‏ها» رهانده، متكي به هزاران سال تاريخ و تجارب تكنيكي قرن بيستم و فلسفه مديريت نو دوران ماست.


4- منافع عمومي: در روابط‌عمومي‌‌‌ بايد طرف مردم را گرفت. روابط‌عمومي‌‌‌ اگر پايه‏‌اش احساس وفاداري و مردم‏داري و قدرداني باشد، موفق خواهد شد.


- "روابط‏‌عمومي بايستي در ارتباط با مردم، مدافع سازمان و در ارتباط با مديران، نقش مدعي‌‏العموم را به‌خود بگيرد. انگيزه اعمال انساني اغلب احساسات است نه منطق، بنابراين كارشناس روابط‌عمومي بايد عكس‌العمل‌ها را به‌حساب آورد و بكوشد تا تفسيرهاي مختلف را پيش‌بيني كند."

- "هدف فعاليت‌هاي روابط‌عمومي در يك سازمان بايستي چنان باشد كه كاركنان منافع خود را با سازمان يكي بدانند. به‌عبارت ديگر، معتقد بشوند كه ضرر مؤسسه، ضرر آنها و نفع مؤسسه، منفعت آنهاست."

5- اثرگذاري: اثرگذاري برنامه‌ها و قعاليت‌هاي روابط‌عمومي با تزريق نوآوري و خلاقيت شروع مي‌شود و تا محصول نهايي آن كه توليد رضايت و اعتبار و اعتماد است، امتداد مي‌يايد.


به اين معنا كه روابط‌‏عمومي‏‌ها از يك طرف، بايد هميشه به‌دنبال راه‌‏هاي تازه براي اثرگذاري باشند و از اشتباهات خود و ديگران درس بگيرند و از طرف ديگر، با كوشش خردمندانه در مردم اعتقادي به‌وجود آورند كه همواره به اقدامات مؤسسه و مديران آن خوشبين بوده و اعتماد نمايند.


6- راستگويي: راستگويي به هيچ‏‌جا ضرر نمي‏‌رساند. وظيفه روابط‌عمومي‌‌‌ اين نيست كه تمام ارقام را قشنگ نشان دهد. دكتر نطقي دروغ‏گويي و تحريف داده‌‏ها و اطلاعات را كار روابط‌‏عمومي‏‌هاي «جهنمي» مي‌‏دانست.


7- تبليغات: نكته مهم اين است كه نبايد كار روابط‌عمومي‌‌‌ را با تبليغات بازرگاني درهم آميخت. روابط‌عمومي‌‌‌، اندازه‌‏هاي حقيقي مسائل و موضوعات را به مردم نشان مي‏‌دهد در حالي كه هنر تبليغات بازرگاني، مبالغه است.


روابط‌عمومي‌‌‌ بايد حسن نيت خود را به مردم نشان دهد و اگر به اين هدف نايل آيد، كارش از هزار تبليغ مؤثرتر است. من هميشه در نوشته‏‌هايم گفته‌‏ام خوشا به حال آن تبليغات كه روابط‌عمومي‌‌‌ آن را حمايت كند. بدا به حال آن روابط‌عمومي‌‌‌ كه تبليغات آن را اداره كند.


8- نياز روابط‌عمومي‌‌‌ به روابط‌عمومي‌‌‌: با اين كه روابط‌عمومي‌‌‌ بايد بيشتر از بخش‌‏هاي ديگر به مديريت نزديك باشد اما خدماتش پوشيده مي‏‌ماند و معمولاً هرجا بخواهند قناعت و صرفه‏‌جويي كنند، از روابط‌عمومي‌‌‌ شروع مي‌‏كنند. شايد به همين خاطر روابط‌عمومي‌‌‌، خودش به يك روابط‌عمومي‌‌‌ نياز داشته باشد.

 

الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي


در الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي، شناخت عقلاني و منابع عمومي مقدم بر شناخت غيرعلمي (كاذب) و نفع فردي است. دكتر نطقي در تدوين اين الگو در نوشته‏‌ها و آثار خود، عناصر و اصولي را عرضه مي‌‏دارد كه از هر حيث جامع به‌نظر مي‌‏رسد.
الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي داراي چهار مشخصه اساسي زير است:


1 - مبتني بر يك دستگاه فكري مستقل است.
2- متكي بر فرهنگ خودي و آثار نياكان است.
3- مبتني بر «شناخت علمي» است.
4- متضمن منافع عمومي است.


 

اركان الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي


الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي بر اركان دوگانه ذيل استوار است:


1- تحقيق و آگاه‌سازي


هيچ شخص حقيقي يا حقوقي نسبت به محيط خود نمي‏‌تواند بي‌‏اعتنا بماند. رشته‌‏‎هاي گوناگون ارتباطات همه موجودات را چنان به هم پيوند داده است كه با ترقي و دگرگوني تكنيك‌‏هاي ارتباطي، بازتاب حادثه‌‏اي در يك گوشه، در اندك زماني در همه جا فرو مي‏‌پيچد و همه چيز را كم‌وبيش تحت تأثير قرار مي‏‌دهد. بنابراين بي‌‏ترديد مي‌‏توان گفت كه بيش از پيش در تصميم‌‏گيري مديران، به نسبت اهميت سازماني كه مسئوليت اداره آن‏ را به عهده گرفته‌‏اند، جمع‌‏آوري اطلاعات و نتيجه‌‏گيري صحيح از آن‏ها ضروري و ناگزير شده است.


قبل از هر تغيير و بلكه در ضمن اجراي آن و خلاصه در هر مرحله‌‏اي، اجراي تحقيق و پژوهش واجب است. وجود دستگاهي كه استادانه به چنين تحقيقي اقدام و به‌طور صحيح نتيجه‌‏گيري كند و با تكيه بر اين اطلاعات، مديران را از نتايج تصميم‏‌هاي‌شان آگاه كرده و در صورت لزوم «عامه» علاقه‏‌مندان را نسبت به كم‌وكيف و دلايل تصميم‌‏هاي مديران آگاه سازد، براي مديريت نعمتي بزرگ تلقي مي‌شود. چنين دستگاهي «روابط‌عمومي‌‌‌» نام دارد.


2- شفافيت


از دوره‏اي كه دكتر نطقي تمايل برخي اشخاص را به پنهان‌كاري احساس كرد و ديد كه فساد، اغلب زير اين پرده آشيانه مي‌‏گيرد و تاريكي شب بهترين يار و ياور راهزنان است، به فضايل آنچه بعدها «شفافيت» نام گرفت بسيار انديشيد. هر چند كه در عمل كجروي‏‌هاي زيادي بر آن عارض بود، اما در افزارهاي نامي مديريت، «روابط‌عمومي‌‌‌» را كليد حل اين مشكلات شناخت.

 

روش‌‏شناسي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي


روش‌‏شناسي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي مبتني بر «شناخت علمي» است. شناخت علمي، «شناختي است كه متكي به واقعيت بوده و منطبق بر معيارهاي علمي است». همچنين در اين الگو نوعي ديگر شناخت مبتني بر «ايمان و باورهاي سرزميني» و «فرهنگ بومي» وجود دارد كه از اجزاي لاينفك روش‏‌شناسي نظريه روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي به‌شمار مي‏‌رود و در آن بر آزاد انديشي علمي تأكيد مي‌شود.


روش‌‏شناسي روابط‌عمومي‌‌‌ از نظر دكتر نطقي مبتني بر عوامل زير است:


1- تكيه‌‏گاه فكري فيلسوفانه: دكتر نطقي در زمينه‌‏هاي تاريخ، ارتباطات و روابط‌عمومي‌‌‌، علوم سياسي، ادبيات و شعر (بويژه شعر آذري) داراي اطلاعات جامع و ذوق و قريحه خاص بود و در همه آنها خط‏مشي فكري خاصي را دنبال مي‏‌كرد. او سعي مي‌‏‎كرد به مدد توانايي قريحه و دانش وسيع خود، پايگاهي بسازد كه در طي راه آرمان‌‏‎يابي تغيير مسير ندهد.


2- مطالعه و تحقيق: همان‏‌طور كه بيان شد دكتر نطقي براي تدوين اصول علمي روابط‌عمومي‌‌‌ با اشتياق خاصي كه ويژه خود او بود، به مطالعه كتاب‏‌هاي روابط‌عمومي‌‌‌ پرداخت و سرانجام موفق شد اولين كتاب روابط‌عمومي‌‌‌ ايران را به نگارش درآورد كه امروز يكي از ذخاير گران‏قدر ادبيات روابط‌عمومي‌‌‌ ايران محسوب مي‌شود.


3- اخلاق حرفه‌‏اي: اخلاق حرفه‌اي دكتر نطقي در دو زمينه نمود عيني داشت؛ يكي در كلاس درس و برخورد با شاگردانش، و ديگري در صحنه عمل سازماني و اجتماعي كه بسيار حائز اهميت است. به عبارت ديگر، توام كردن «اخلاق نظري» (قواعد و مقررات) و توصيه آن به اطرافيان كه در حقيقت، شامل در نظر گرفتن حقوق مخاطبان و دانشجويان مي‌شود به همراه «تعهد» كه در قالب پايبندي و رعايت قواعد و مقررات مذكور (اخلاق عملي) شكل مي‏گيرد، از مشخصه‌‏هاي بارز الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي است. او با اخلاق سوداگرانه ميانه خوبي نداشت و قواعد كلي رفتار او متمايل به منافع عمومي بود.


دكتر "مهدي محسنيان راد" اظهار مي‌‏دارد كه دكتر نطقي، مردي بسيار شاد و مؤدب بود و هميشه لبخند بر لب داشت. وي از غرب‏زدگان تقليد نمي‌‏كرد. از سوي ديگر رسوم سنگين دانشگاه‌‏هاي آن زمان را نيز بر نمي‌‏تافت.


دكتر نطقي، «نماد مهرورزي، مردم‏داري و ارتباط دوستانه با دانشجويان نيز شمرده مي‏‌شد. هرگز رگ‏‌هايي از خشم، بر چهره او نديدم و هرگز به گوش خود نشنيدم كه او با صدايي بلند با دانشجويان سخن بگويد. هميشه بحث‏‌هاي داغ و فراگير با دكتر نطقي در راهروهاي دانشكده جريان داشت.» (مينو بديعي)


به هر حال دكتر نطقي، از يك طرف به برانگيختن مشاركت آزادانه و از روي ميل افراد توجه داشت و از طرف ديگر، با جديت مدافع حقوق دانشجويان و مخاطبان و افراد جامعه بود. او در عرصه زندگي حرفه‌اي، اجتماعي و سازماني بسيار اخلاقي بود. در صدد بود تعهد اخلاقي را از سيطره سود، ترس و جهل برهاند و نجات دهد.


دكتر نطقي در تلاش بود اصولي بنا نهد كه در آن از قيود بي‌‏هنجاري، خودسانسوري و نفع فردي، خودخواهي، پارتي‌بازي، ترجيح كار نزديكان و آشنايان به ساير مردم و زيرپا گذاشتن حقوق ديگران خبري نباشد. تمامي اين شواهد و اشاره‌‏ها بيانگر تعهد اخلاقي دكتر نطقي است.


4- تدوين اصول علمي روابط‌عمومي‌‌‌ متكي بر فرهنگ بومي: دكتر نطقي در تدوين اصول علمي روابط‌عمومي‌‌‌ به آثار نياكان و نامداران اين مرز و بوم توجه خاصي مبذول داشت. او در يكي از خاطرات خود در اين باره چنين مي‏‌گويد: «.... با اين انديشه در هفت- هشت سازمان خارجي بزرگ كه به مطالعه و مداقه آن دست يافتيم، عزم جزم كردم و در جستجوي راه‌حلي براي تدريس و تعميم روابط‌عمومي‌‌‌ سالم و پاسخگوي نيازهاي جامعه و متكي به فرهنگ خودي از پاي ننشستم.»


5- آموزش؛ دكتر نطقي معتقد بود با توجه به شرايط اجتماعي و سازماني و فرهنگي، برنامه آموزش روابط‌عمومي‌‌‌ نمي‌‏تواند ثابت باشد، بلكه بايد در حال تغيير و دگرگوني باشد. به باور او، اگر آموزش روابط‌عمومي‌‌‌ منطبق بر نيازهاي جديد نباشد و دربست برگرفته از الگوهاي غربي باشد، طبيعي است كه جواب نمي‌‏دهد.


يكي از فعاليت‌‏هاي قابل توجه دكتر نطقي در زمينه روابط‌عمومي‌‌‌، ارزيابي كامل انطباق برنامه‏‌هاي آموزشي روابط‌عمومي‌‌‌ با نياز روز و شرايط جامعه است كه در كتاب «مديريت و روابط‌عمومي‌‌‌» وي تبلور يافته است.


بنابراين دكتر نطقي «روابط‌عمومي‌‌‌ را با نگرش علمي، روان‏شناختي و جامعه‌‏شناسانه به عموم مردم شناساند؛ به‌طوري كه به ترتيب نيروهاي جوان، خوش‏فكر و مردم‏دوست، جهت آموزش روابط‌عمومي‌‌‌ همت گماشت.»


6- بازديدها، ملاقات‏‌ها و گفت‌وگوهاي مستقيم با پيشگامان روابط‌عمومي‌‌‌ جهان: دكتر نطقي براي پايه‌‏گذاري روابط‌عمومي‌‌‌ در ايران، بازديدهاي مختلفي از مؤسسات و سازمان‏‌هاي بزرگ آمريكا به‌عمل آورد و از نزديك با عملكرد روابط‏‌عمومي‌‏هاي اين سازمان‏‌ها آشنا شد. براي دكتر نطقي، سفر به آمريكا و پژوهش در چندين دانشگاه معتبر آن كشور و صحبت با استادان مشهور از جمله "ادوارد برنيز" پدر ثاني روابط‌عمومي در خانه‌‏اش در جوار دانشگاه هاروارد و خانم او «خواهر زيگموند فرويد معروف»، فرصتي سودمند و پرخاطره بود.

 

ويژگي‌‏هاي الگوي روابط‌عمومي‌‌‌ دكتر نطقي


1- مديريت
در بحث مديريت روابط‌عمومي‌‌‌، اولين پرسش اساسي‌‏اي كه به ذهن هر متخصص روابط‌عمومي‌‌‌ خطور مي‌كند اين است كه چرا نخستين كتاب روابط‌عمومي‌‌‌ پيرامون دانش «مديريت» به نگارش درآمده است؟ آيا دكتر نطقي آگاهانه دست به تاليف و نگارش اين كتاب زد؟ و يا از روي صدفه و اتفاق بوده است؟ البته پاسخ اين سؤال روشن است. با اين حال بايد اعتراف كرد دكتر نطقي با آگاهي از اين مسئله كه روابط‌عمومي‌‌‌ «عمل مديريت» است عزم را جزم كرد تا كتابي تاليف نمايد كه از هر حيث جامع و كامل باشد.


وي در اين كتاب، پس از بررسي سير تاريخي تكامل فنون مديريت، پيدايش تفكر روابط‌عمومي‌‌‌ را از دورن مديريت مورد مطالعه قرار داد. دكتر نطقي مسئله ارتباط مديريت با روابط‌عمومي‌‌‌ را در زمينه بسيار گسترده‌‏اي مطرح مي‌‏‎كند كه امروزه در راس همه چالش‌‏هاي روابط‌عمومي‌‌‌ ايران قرار دارد و آن تعيين چگونگي روش اداره روابط‌عمومي‌‌‌ و سازمان به موازات اصل مهم «پاسداري از منافع عمومي» و «راستگويي» است. او نشان داد روابط‌عمومي‌‌‌ علم مديريت و آموزنده تعقل و پاسدار شخصيت و شرف انسان در مقابل كجروي‌ها و اجحافات است.


«برتراند كانفليد» يكي از مؤلفان معروف روابط‌عمومي‌‌‌ در آمريكا در كتاب خود به نام «روابط‌عمومي‌‌‌، اصول، موارد و مشكلات آن» تعريفي از روابط‌عمومي‌‌‌ ارايه كرده كه ذكر آن در اينجا براي نشان دادن تأثيرپذيري دكتر نطقي بسيار مناسب است.


كانفليد مي‏‌نويسد: «روابط‌عمومي‌‌‌ فلسفه اجتماعي مديريت است. مديران مسئوليت‌‏شناس اين فلسفه را با كمال صراحت در مقررات و خط‏مشي موسسه خود بيان مي‏‌كنند و همه اقدامات خود را با فلسفه اجتماعي خود منطبق مي‏‌سازند. آن‏گاه كليه اقدامات و اعمال موسسه را كه ناشي از فلسفه اجتماعي مديريت بوده به اطلاع مردم مورد ارتباط خود مي‌‏رسانند تا حسن نيت و تفاهم مردم را جلب نمايند».


نشريه "اخبار روابط‌عمومي‌‌‌" تعريفي از روابط‌عمومي‌‌‌ به شرح زير ارايه كرده كه از سوي غالب نويسندگان روابط‌عمومي‌‌‌ نقل شده است: «روابط‌عمومي‌‌‌ عمل مديريت است كه به‌وسيله آن افراد جامعه مورد سنجش قرار مي‏‌گيرند و روش كار و طرز عمل يك فرد يا يك مؤسسه با مصلحت عمومي منطبق مي‌‏گردد و برنامه‌‏اي براي جلب تفاهم و مقبوليت عامه به موقع اجرا گذاشته مي‌شود.


دكتر "رضا اميني" مولف كتاب ارزشمند «روابط‌عمومي‌‌‌» در اين باره چنين مي‌‏نويسد: اولين عنصر اساسي يك برنامه محكم و متين روابط‌عمومي‌‌‌، فلسفه اجتماعي مديران است. مديران در صورتي كه چنين فلسفه اجتماعي براي خود برگزينند بايد در كليه فعاليت‏‌ها و اقدامات مربوط به سازمان خود ابتدا خير و مصلحت مردم را در نظر بگيرند. زيرا اين فلسفه اجتماعي بر اين فرض استوار است كه هر سازمان يا موسسه‏‌اي كه در يك جامعه پديد مي‏‌آيد براي خدمت به مردم و رفع نياز از جامعه است، خواه اين نياز مادي باشد يا روحي و معنوي. بنابراين توجه به مصلحت مردم و قصد و نيت صادقانه براي خدمت به مردم پايه و اساس روابط‌عمومي‌‌‌ جديد را تشكيل مي‏‌دهد.


چنين فلسفه اجتماعي در واقع يك انديشه انقلابي است و مديران با اتخاذ چنين فلسفه‌‏اي نشان مي‏‌دهند كه هدف اوليه موسسه آنها تنها تامين منافع صاحبان يا سهام‏داران نيست، بلكه قصد دارند خير و صلاح مصرف‏‌كنندگان و يا طبقات ديگر مردم را نيز رعايت نمايند.


حكومت‌‏هايي كه اين اصل را مبناي اقدامات و اعمال خود قرار داده‏اند حكومت‌‏هاي مردم براي مردم و به‌وسيله مردم لقب يافته‌‏اند. خوشبختانه امروز در بسياري از كشورها مديران موسسات اقتصادي، حرف‌ه‏اي، كارگري، آموزشي و رفاه اجتماعي نيز اين فلسفه را قبول كرده و طبق آن عمل مي‌‏نمايند.


دكتر نطقي در كتاب «مديريت و روابط‌عمومي‌‌‌» تصريح مي‌كند: «حق ارتباط انساني به عنوان يكي از مهم‏ترين و بنيادي‏ترين نكات و عوامل موثر در مديريت پيشرفته و پويا، تنها در چند سال اخير در نظام‌‏هاي رهبري به‌وجود نيامده، بلكه با نگاهي پيوستگي و تداوم مبحث ارتباطات اجتماعي و سازماني به روشني ديده مي‌شود. افزون بر اين‏كه، دانش نوين، تاكيد و طبقه‏‌بندي و نمادسازي علمي را بر آن وارد كرده است.


«گوئيل كهن» در كتاب ارزشمند «مردم‏داري» خود چنين مي‏‌نويسد: «ارتباط درست و آزاد و (مسئول)، شرط بنيادي يك سيستم دموكراسي است. مديريت نوين، مديريت جبري يا زورگويي را نمي‌‏پسندد و انسان مي‌‏تواند در هر رده قابل هدايت و پيشرو باشد.»


به اعتقاد دكتر نطقي، «روابط‌عمومي‌‌‌ آن دسته از اعمال مديريت است كه مدير به دستياري آن، برخورد و رفتار عامه را مي‌‏سنجد و در نتيجه خط‏مشي‏‌ها و طرز كار فرد يا موسسه را به‌صورتي كه متضمن منافع عامه و فرد يا سازمان باشد تعيين و برنامه عمل و فعاليت ارتباطي خود را به‌منظور حصول حسن تفاهم و پذيرش جامعه طرح مي‌كند.»


در اين رابطه ذكر دو نكته ضروري است:
الف) اهميت مديريت در روابط‌عمومي‌‌‌: امروز تجربه ثابت كرده است كه روابط‌عمومي‌‌‌ يكي از اركان اصلي هر موسسه است و به‌طور طبيعي مديريت آن، بايد واجد شرايط خاص باشد. با توجه به طبيعت و ماهيت فعاليت‌‏هاي روابط‌عمومي‌‌‌ مدير بايد در عرصه مديريت و فرهنگ و سازمان و اجتماع، فردي توانمند و آگاه به مباني ارتباطات، داراي تجربه عملي و علمي، توانايي در انديشه و شم حرف‌ه‏اي باشد و بتواند با برنامه‌‏ريزي و افق‏‌سازي، پاسخگوي نيازها و خواسته‌‏هاي تازه عصر خود باشد.


از اين ديدگاه، حداقل چيزي كه مي‌‏توان براي يك مدير روابط‌عمومي‌‌‌ انتظار داشت اين است كه «ته ذوقي» براي مديريت داشته باشد. بر همين اساس دكتر نطقي اعتقاد داشت كه «روابط‌عمومي‌‌‌ در متن است نه در حاشيه. ضرورت است نه لوكس. در خود مديريت است و نه در بيرون آن. پس حق داريم بگوييم هر مديريتي سزاوار روابط‌‏عمومي‌‏اي است كه دارد».


ب) مديريت؛ چالش اصلي روابط‌عمومي‌‌‌ امروز ايران: جالب است بدانيم اينك پس از 48 سال از تاليف اولين كتاب روابط‌عمومي‌‌‌ در ايران از سوي دكتر نطقي، هنوز چالش اصلي روابط‌عمومي‌‌‌ ايران، مديريتي است كه توجه به نيروي انساني فرهيخته و خردورز و احترام به شان تخصصي و كارشناسي افراد را لازمه اصلي توسعه پايدار بداند.


از اين‌رو «گردآوري سرمايه انساني فرهيخته و مدير كارآمد،آن‌قدر دشوار نيست كه نگهداري و ايجاد فضاي مناسب براي توليد مطلوب آن‏ها مشكل است؛ زيرا به‌كاربستن انديشه‌‏هاي تازه، راه‏كارهاي جديد، رهيافت‏‌هاي نو و بهبود سيستم روابط‌عمومي‌‌‌ در سايه وجود امنيت و احترام شغلي و توجه به شئونات و كرامت انساني و محترم شمردن قراردادهاي اجتماعي و نظام‌‏مند» مقدور است.


2- مردم‏داري و صداقت


دكتر نطقي، چنان‌كه از نوشته‌‏هايش برمي‌‏آيد و نيز شارحان احوالش گواهي مي‌‏دهند، متفكري «مردم‏دار» بود، ولي مردم‏داري او مترادف با «طرف مردم را گرفتن» بود. دكتر نطقي معتقد بود ما در روابط‌عمومي‌‌‌ بايد طرف مردم را بگيريم.


به‌گفته دكتر نطقي، كاري كه او و همكارانش سال‌‏ها انجام دادند هدفش اين بوده كه آن روابط‌عمومي‌‌‌ جهني كه وظيفه‌‏اي جز «وارونه نشان دادن حقايق» ندارد در ايران وجود نداشته باشد. او بر اين باور بود كه كمي راستگويي به هيچ‌جا ضرر نمي‌‏رساند.
در واقع دكتر نطقي درصدد بود «روابط‌عمومي‌‌‌» را با هم ممزوج كند؛ چون خود او، هم مردم‌سالار بود و هم، فلسفه وجودي روابط‌عمومي‌‌‌ را «پاسداري از منافع عمومي» مي‌‏دانست.


دكتر نطقي آنجا كه از صداقت و مردم‏داري و راستگويي و منافع عمومي سخن مي‌‏گويد تفكر و سخنش به «ايوي‌لي» شباهت بسيار دارد. «ايوي ‌لي» در «بيانيه اصول» خود تصريح مي‌‏كند كه امروز بايد مردم را نسبت به همه امور موسسه و سازمان آگاه كرد.


يك قسمت از بيانيه يا اعلاميه اصول "ايوي‌ لي" كه آن زمان براي سردبيران ارسال شد به اين مضمون بود: «دفتر مطبوعات ما يك دفتر سري نيست. همه كارهاي ما آشكارا و علني صورت مي‌‏گيرد. هدف ما اين است كه اخبار موثق و معتبر در اختيار مردم بگذاريم... خلاصه كار ما اين است كه اطلاعات و مطالب صحيح و دقيقي درباره‏ موسسه خودمان كه براي مردم و مطبوعات داراي ارزش و جالب مي‌‏باشد در اختيار مردم و مطبوعات بگذاريم و همچنين عقايد و نظرات و طرز فكر مردم را براي موسسه خود روشن نماييم.»


نتيجه اين كه، دكتر نطقي با تاكيد بر اصل اساسي «مردم‌سالاري»، پيمودن راهي را در روابط‌عمومي‌‌‌ ايران آغاز كرد كه قبل از آن بزرگاني چون «ايوي‌لي» آن راه را طي كرده بودند. البته دكتر نطقي به دليل آشنايي و ملاقات‏‌هاي حضوري با برخي از پيشگامان روابط‌عمومي‌‌‌ جهان، تحت تأثير افكار «برنيز» نيز قرار داشت.

 

بنيان‏گذاري روابط‌عمومي‌‌‌ در ايران


دكتر حميد نطقي به سبب تدوين و تاليف مقالات نخستين اين رشته به زبان فارسي، تعريف و تبيين تعاريف و مفاهيم آن، تدريس دوره‌‏هاي نخستين روابط‌عمومي‌‌‌ در كشور، سخنراني در نخستين سمينارهاي روابط‌عمومي‌‌‌ در آغاز كار، برگزاري سمينارهاي روابط‌عمومي‌‌‌ در آغاز كار، پذيرش رياست نخستين گروه آموزشي كشور و تاليف كتاب معتبر «مديريت و روابط‌عمومي‌‌‌» به عنوان پدر روابط‌عمومي‌‌‌ ايران شناخته مي‌شود.


استاد "ميرسعيد قاضي" در يكي از يادداشت‌‏هاي خود ضمن بيان مطلب فوق، چنين مي‏‌نويسد: «قطعاً اين از اقبال بلند رشته روابط‌عمومي‌‌‌ ايران بود كه آموزش علمي، منظم و دانشگاهي آن به‌همت دكتر نطقي انساني والا، استادي دانشمند و متخصصي كم‌‏نظير آغاز شد. اگرچه براي شروع روابط‌عمومي‌‌‌ نوين در كشور كمي دير شده بود، ولي هدايت و فرمان حركت آن در دستان مردي قرار گرفت كه با تكيه بر خصلت انساني، مطالعات وسيع و همه‌ جانبه و تجارب علمي و عملي فراوان در رشته روابط‌عمومي‌‌‌، عقب‏‌ماندگي‏‌ها را به سرعت جبران كرد.»


 

حرف آخر


همان‌‏طور كه از آثار و دستنوشته‌‏هاي دكتر نطقي استنباط مي‌شود، لزوم تدوين و تنظيم معارف و اصول روابط‌عمومي‌‌‌ مبتني بر عنصر «مديريت» از اولويت خاصي در نزد او برخوردار بوده و ضرورت پيوستگي اين دو دانش را به‌خوبي احساس مي‌‏كرده است.


"روابط‌‏عمومي از مديريت جدا نيست و با آنچه كه به عنوان چرخ پنجم ارابه به تنه برخي موسسات مي‌‏چسبانند، فرق بسيار دارد."


وي در اين عرصه با نگارش كتاب «مديريت و روابط‌عمومي‌‌‌»، به مسايل آموزشي و تخصصي روابط‌عمومي‌‌‌ توجه خاصي مبذول داشت و با تكيه بر علم مديريت، اصول حرفه‌اي روابط‌عمومي‌‌‌ ايران را به سبك نويني اساس‏گذاري و پي‌‏ريزي كرد.


بالاخره دكتر نطقي به لحاظ اهميت نقش مديريت و پيوستگي آن با روابط‌عمومي‌‌‌ در جستجوي راه‌حلي براي تدريس و تعميم روابط‌عمومي‌‌‌ سالم و پاسخگوي نيازهاي جامعه و متكي به فرهنگ خودي بود.

 

منابع


- نطقي، حميد (1350) مديريت و روابط‌عمومي. انتشارات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي
- اميني، رضا. روابط‌عمومي (1350) انتشارات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي
- كهن، گوئيل (1358) مردم داري (روابط‌عمومي). انتشارات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي.
- مير سعيد قاضي، علي (1377) تاريخ روابط‌عمومي در ايران و پيشكسوتان و پيشگامان آن. كتاب سال روابط‌عمومي
- نطقي، حميد (1377) مرا معلم حسن تو عاشقي آموخت. كتاب سال روابط‌عمومي
- سرداري‌نيا، صمد (1378) ميرحميد نطقي. وارليق. (فصلنامه فرهنگي، ادبي، هنري). صحيفه 1248
-در تهيه و تنظيم مقاله فوق از نشريات و روزنامه‌هاي روابط‌عمومي، هنر هشتم، انتخاب، ايران، نشاط، جوان و خرداد نيز استفاده شده است.