درباره شارا | تماس | جستجوی پیشرفته | پیوندها | موبایل | RSS
 خانه    تازه ها    پایگاه اخبار    پایگاه اندیشه    پایگاه کتاب    پایگاه اطلاعات    پایگاه بین الملل    پایگاه چندرسانه ای    یایگاه امکانات  
سه شنبه، 19 آذر 1398 - 23:23   

فراخوان اولین رویداد تجربه محور روابط عمومی ایران

  فراخوان اولین رویداد تجربه محور روابط عمومی ایران


ادامه ادامه مطلب یک

تحقق چند پیش بینی در کتاب های علمی- تخیلی

  تحقق چند پیش بینی در کتاب های علمی- تخیلی


ادامه ادامه مطلب دو

کارگاههای آموزشی ارتباطات بصری

  کارگاههای آموزشی ارتباطات بصری


ادامه ادامه مطلب سه

انتصاب مدیر روابط عمومی ایمیدرو

  انتصاب مدیر روابط عمومی ایمیدرو


ادامه ادامه مطلب چهار

   آخرین مطالب روابط عمومی  
  روابط عمومی ها باید سخنگوی دستگاه های اجرایی و زبان گویای مردم باشند
  رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی کردستان: روابط عمومی ها آموزش را جدی بگیرند
  7 تا از بهترین کتاب های جدید روابط عمومی که در سال ۲۰۲۰ باید خوانده شود
  اندیشمندان روابط عمومی و ارتباطات: دکتر احمد یحیایی ایله ای
  اندیشمندان روابط عمومی و ارتباطات: دکتر حسینعلی افخمی
  اپ‌های منتخب سال
  چگونه بر چالش های روابط عمومی های نوپا غلبه کنیم
  مدیر کل پیشین روابط عمومی بانک مهر اقتصاد تکریم شد
  3 دلیل اینکه مدیریت داده برای موفقیت بسیار مهم است
  تلفن‌های موبایل برای رشد و تکامل مغز خردسالان مضر است
ادامه آخرین مطالب روابط عمومی
- اندازه متن: + -  کد خبر: 2924صفحه نخست » تازه های شبکه روابط عمومییکشنبه، 1 اردیبهشت 1392 - 07:11
اخلاق روزنامه ‏نگاری؛ آسیب ‏ها و چالش ‏ها/1
روزنامه‌نگار باید در پرتو آزادی مطبوعاتی، با فعالیت رسانه‌ای خویش، حقایق را بیان، اخلاق عمومی را حفظ و حیثیت فردی و زندگی خصوصی افراد ر ا مراعات نموده، به آگاهی‌دهی افکار عمومی بپردازد.
  

چکیده

اخلاق روزنامه‏نگاری از مباحث مطرح در قلمرو علم جامعه‏شناسی، علم ارتباطات و اخلاق کاربردی است. در این عرصه، این سؤال مطرح می‌شود که«اخلاق» چه جایگاهی در بسیاری از مشاغل و ازجمله روزنامه‌نگاری دارد؟ آیا اصولاً «اخلاق» و«اصول اخلاقی» می‌تواند بر روزنامه‌نگاری حاکم باشد؟ اگر آری، اخلاق روزنامه‏نگاری دارای چه مشخصه‏هایی است؟ وظایف اخلاقی یک روزنامه‏نگار چیست؟ بایدها و نبایدهای اخلاقی در عرصه رسانه‌های مکتوب، به‌ویژه برای یک روزنامه‌نگار شاغل در آن کدام هستند؟ و آسیب‏ها و چالش‏های اخلاقی پیش‏روی روزنامه‏نگاری چیست؟ این مقاله، در تلاش است تا به‌اجمال به‌سؤالاتی از این‌دست پاسخ دهد و بایدها و نبایدهای روزنامه‌نگاری طرح نماید.

واژگان کلیدی: روزنامه‏نگاری، اخلاق حرفه‏ای، آزادی بیان، وظایف اخلاقی.

1. طرح مسأله

دنیاى امروز، دنیاى اخبار، اطلاعات و تبلیغات است. روزانه ده‌ها میلیون کلمه به‌سراسر جهان مخابره مى‏شود. ده‌ها هزار ساعت، برنامه تلویزیونى از مراکز مختلف جهان پخش مى‏شود و صدها هزار نوع مطبوعات، به‌صورت روزنامه، مجله، کتاب و غیره چاپ می‌شود و در اختیار انسان‌ها قرار مى‏گیرند.

اطلاعاتى که در یک‌دهه، با وضع موجود به‌دست انسان‌ها مى‏رسد، برابر با اطلاعاتى است که در طول صدها سال در قرون گذشته به‌دست آنان مى‏رسیده است. تا پنجاه‌سال پیش، حدود چهل‌سال طول مى‏کشید تا اطلاعات علمى انسان دو برابر شود؛ اما اکنون براى این امر، تنها چهارسال وقت لازم است؛ به‌همین دلیل، دنیاى کنونی را دنیاى اطلاعات نامیده‏اند. انسان، تشنه قدرت است و از گذشته‌های بسیار دور تاکنون، همواره انسان‌هایى بوده‌اند که خواهان کسب قدرت مطلق بوده‏اند و همواره این سؤال مطرح بوده که مهم‌ترین ابزار کسب قدرت، کدام است؟

تا پیش از قرن هفدهم میلادى، شیوه رایج براى کسب قدرت، استفاده از زور بوده است؛ اما با صنعتی شدن جوامع و رشد نظام سرمایه‏دارى و سیطره آن بر زندگی انسان، نوع قدرت دگرگون شد و پول، منبع قدرت به‌حساب آمد.از این پس، رسانه‌ها و اطلاعات و سیطره بر آنان، نقش اصلى را در کسب قدرت بازى مى‏کرد. در این مرحله، ابزار اطلاعات، بهترین و مؤثرترین ابزار کسب قدرت است؛ زیرا داراى کمترین پیامد منفى است. بدین‌سان، پی می‌بریم که چرا در دنیاى امروز، اطلاعات تا این حد اهمیت دارد. اطلاعات، منبع قدرت است و کسى قدرتمندتر است که پیشرفته‏ترین و گسترده‏ترین شبکه اطلاعاتى را در اختیار داشته باشد. (تافلر، 1382: 65 ـ 62)

از این‌رو، عصر حاضر به‌عصر ارتباطات و انفجار اطلاعات نامیده شده است. در این عصر مطبوعات یکی از ارکان و عوامل اساسی رشد و توسعه هر جامعه‌ای محسوب می‏شود. پویایی و به‌روز بودن رکن چهارم دموکراسی، در گرو حضور فعال مطبوعات در عرصه‏های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است.

در این زمینه باید اذعان کرد که رمز و راز موفقیت رسانه‌ها و نشاط، پویایی و کارآمدی مطبوعات، در گرو وجود گزارشگران، نویسندگان و روزنامه‏نگاران فعال، شاداب، حرفه‏ای، علاقه‌مند، دلسوز و پایبند به‌اصول حرفه‏ای روزنامه‏نگاری است.ازجمله کارکردهای رسانه‏ها، به‌ویژه رسانه‏های مکتوب، آگاهی‏دهی و افزایش اطلاعات است. اطلاعاتی که از طریق رسانه‏های جمعی به‌دست مردم می‏رسد، آنان را با دنیای اطرافشان آشنا می‏سازد، بر دانش و آگاهی آنان می‏افزاید و آنان را با آداب، رسوم و فرهنگ ملت‏های دیگر آشنا می‏کند.

رسانه‏های گروهی، انسان‌ها را به‌سرعت، در جریان مسائل عمده روز قرار می‏دهند: اتفاقات و رویدادهای سیاسی، نظامی، اقتصادی، اجتماعی، علمی، هنری و مانند آن. علاوه‌بر خبررسانی، رسانه‏های گروهی از طریق ارائه تفسیر رویدادها و حوادث و پخش مطالب دلخواه، می‏توانند به‌روشنگری مردم بپردازند و آنان را به‌تصمیم‏گیری‏های مطلوب هدایت نمایند. رسانه‏ها می‏توانند در خدمت رشد و شکوفایی دینی و فرهنگی ملت‏ها قرار گیرند و به‌بالندگی معنوی آنان کمک نمایند.

وظیفه مهم دیگری که برای رسانه‏ها ذکر کرده‏اند ایجاد سرگرمی برای مردم و پرکردن اوقات فراغت آنهاست. در اینجا، بحث از ویژگی‏ها و کارکردهای رسانه‏های گروهی ـ که خود بحث مفصل و دامنه‏داری است ـ نیست؛ بلکه همه سخن در این است که رسانه‏های مکتوب، زمانی به‌وظایف رسانه‌ای خویش به‌خوبی عمل خواهند کرد که دارای نیروهای مجرب، ماهر، متخصص و برخوردار از آموزش‏های لازم حرفه‏ای باشند.

درواقع پویایی و به‌روز بودن رسانه‏های مکتوب در گرو داشتن روزنامه‏نگاران، گزارشگران، نویسندگان و... حرفه‏ای و مجرب است. یکی از این مهارت‏ها، «اخلاق حرفه‏ای» است. به‌راستی اخلاق در روزنامه‏نگاری چه جایگاهی دارد؟این مقاله، نیم‌نگاهی به این موضوع داشته، اخلاق روزنامه‏نگاری را مورد بحث و بررسی قرار می‏دهد.

2. مفهوم‏شناسی

2 ـ 1. اخلاق

واژه «اخلاق» جمع خُلق است و خُلق شکل درونی انسان است؛ یعنی همان خوی و سرشتی که جمع آن اخلاق می‏باشد؛ (الجر، 1363: 932) چنانکه شکل ظاهری و صوری اشیا را خَلق می‏گویند. هرچند که کلمه «خَلق» و «خُلق» در ادب عرب،از یک ماده هستند، ازنظر معنا با یکدیگر تفاوت دارند؛ بنابراین، غرایز، ملکات و صفات باطنی انسان، اخلاق نامیده می‏شود و به‌رفتار ناشی از این خلقیات نیز اخلاق یا رفتاری اخلاقی می‏گویند. در یک تعریف کلی آن سلسله صفاتی که در نفس و روح انسان، ثابت و ریشه‏دار است و منشأ صدور کارهای نیک یا بد می‏شود، «اخلاق» نامیده می‏شود.

اخلاق در اصطلاح در حوزه‏های گوناگونی از علوم مطرح شده و تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است. در اینجا و به‌مقتضای بحث، اجمالاً اشاره‏ای به این بحث خواهیم افکند:علمای اخلاق معمولاً «خُلق» را این‏گونه تعریف کرده‏اند: «ملکه نفسانی که افعال از آن به‌آسانی صادر می‏شود.» (نراقی، 1383: 22) آیت‏اللّه مصباح‌یزدی، این تعریف را کامل نمی‌داند و معتقد است: موضوع علم اخلاق، اعم از ملکات نفسانی که فلاسفه اخلاق تاکنون بر آن تأکید داشته‏اند، بوده و شامل همه کارهای اختیاری انسان می‏شود که ارزشی است؛ یعنی متصف به‌خوب و بد بوده و میل‏تواند برای نفس، کمالی را فراهم آورد و یا موجب رذیلت و نقصی در نفس شود. (1376: 25)

آیت‌‏اللّه جوادی آملی نیز اخلاق را این‏گونه تعریف می‏کند: اخلاق عبارت از ملکات نفسانی و هیئات روحی که باعث می‏شود کارها ـ زشت یا زیبا ـ به‌آسانی از نفس متخلق به‌اخلاق خاص، نشأت بگیرد. (بی‌تا: 77)آنچه در این نوشتار، از اخلاق سخن به‌میان آمده، همین بعد انسان‏شناختی اخلاق است که شامل مجموعه رفتارها، ملکات و هیأت‏های نفسانی انسان است و نفس متصف به آن، قادر خواهد بود اعمال را به‌راحتی و سهولت انجام دهد. هرچند اخلاق در این معنا، اعم از اخلاق فاضله و اخلاق رذیله می‏باشد؛ اما مراد از «اخلاق» در اینجا، پایبندی و رعایت فضائل اخلاقی است؛ یعنی یک روزنامه‌نگار باید به‌رفتارهای نیک و فضائل اخلاقی پایبند باشد.

2 ـ 2. روزنامه‏نگار

یک روزنامه‏نگار را به‌راحتی می‏شود شناخت. فردی است که در استخدام یک روزنامه و نشریه است یا با نشریه‌ای همکاری می‌کند. گاهی برای روزنامه و نشریه‌ای مقاله می‏نویسد، گزارش تهیه می‏کند، سرمقاله می‏نویسد یا به‌تصحیح مطالب می‏پردازد. یک روزنامه‏نگار، با نام‏های مختلفی شناخته می‏شود؛ مثل گزارشگر، تحلیلگر مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، مقاله‏نویس، خبرنگار ویژه، مسؤول تنظیم اخبار، معاون سردبیر، دبیر بخش اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... .

دامنه کارهایی که ممکن است یک روزنامه‏نگار انجام دهد، به‌وسعت دنیای پیرامون اوست. وی درمورد هر چیزی که جنبه خبری داشته باشد، گزارش تهیه می‏کند؛ خواه درمورد جرم و جنایت، نظم و قانون، برنامه‏های سیاسی، دادگاه‏ها، خواه درباره مردم، مد، هنر، موسیقی، نمایش، ادبیات و غیره. کار روزنامه‏نگار بیش از اینهاست. او نوشته‏های دیگران را تصحیح می‏کند، اخبار را تفسیر و انتقاد و جمع‏بندی می‏کند. (قاسمی، 1378: 12)

با توجه به آنچه گذشت، می‏توان رابطه این دو را چنین بیان کرد: زمانی‌که «روزنامه‏نگاری» قید «اخلاق» به‌خود می‏گیرد، گویا روزنامه‏نگاران موظف هستند در چارچوب اخلاق عمل کنند و در همه‌حال، اخلاق روزنامه‏نگاری را مراعات کنند.این مهم هرچند در همه عرصه‏ها و مشاغل، ضروری است؛ اما در عرصه روزنامه‏نگاری دوچندان است؛ چراکه یک روزنامه‏نگار، متعلق به‌خودش نیست و در یک جامعه وظیفه اطلاع‏رسانی را بر عهده دارد. فعالیت حرفه‏ای او با افکار عمومی ارتباط مستقیم دارد؛ کمترین بداخلاقی وی در فعالیت رسانه‌ای، عدم پاس نداشتن اخلاق و پابند نبودن به‌اخلاق عمومی، ‏افکار عمومی را خدشه خواهد کرد.

3. وظایف و اخلاق روزنامه‏نگاری

سؤالی که در اینجا طرح می‏شود این است که آیا اصولاً روزنامه‏نگاران می‏توانند مقید و پایبند به «اخلاق» باشند؟ در پاسخ باید گفت: هرچند رسانه‏ها و روزنامه‏نگاران ممکن است نتوانند یک «معلم» اخلاق خوبی برای مردم باشند؛ ولی می‏توانند اصول اخلاقی را مراعات کنند.این مهم و ضرورت در رسانه‏ها و روزنامه‏نگاری، نسبت‌به دیگر حرفه‏ها، اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه حرفه‏های دیگر، قلمرو و بُرد محدودتری دارند و اعمال غیر اخلاقی آنان به افراد و سایر حِرَف به‌راحتی سرایت نمی‏کند؛ ولی رسانه‏ها، واسط و حلقه وصل میان مردم و حکومت هستند و بخش زیادی از وقت آنان در اختیار رسانه‏ها و روزنامه‏نگاران است؛ از این‏رو انتظار می‏رود آنان بیش از پیش به‌مسائل اخلاقی پایبند باشند.

هرچند در همه حرف و مشاغل رعایت اخلاق ضروری است؛ ولی در مشاغل و حرفه‏ها ازجمله روزنامه‌نگاری که به‌نوعی با منافع و افکار عمومی در ارتباط است، این ضرورت دوچندان می‏شود. روزنامه‏نگار، به‌دلیل ارتباط با افکار عمومی و اینکه متولی اطلاع‏رسانی به‌جامعه است، با فعالیت حرفه‏ای خویش به‌افکار عمومی جهت می‏دهد؛ از این‏رو، رعایت اخلاق از ابتدایی‏ترین شرایط روزنامه‏نگاری است.

هر روزنامه‏نگاری با چهار مفهوم «رسالت»، «حقوق افراد»، «آزادی بیان» و «سودانگاری» مواجه ‏است که هیچ‏یک را نباید قربانی دیگری کند. روزنامه‏نگار و هر رسانه‌ای باید برای ادامه حیات خویش، «سودآور» باشد؛ ولی این امر نباید به‌قیمت نقض حقوق افراد تمام شود. می‏تواند «رسالت» خاصی را دنبال کند، ولی این امر نباید با نقض حقوق اشخاص حقیقی یا حقوقی همراه شود؛ همچنین رسانه می‏تواند «آزادانه» به‌نشر ایده‏ها و اخبار بپردازد؛ ولی نباید این امر حقوق افراد را خدشه‏دار کند؛ (جعفری‌نژاد، بی‌تا: 83) بنابراین، توجه به این چهار اصل اخلاقی ضروری است.

3 ـ 1. بایدهای اخلاقی

3 ـ 1 ـ 1. محاسن و مکارم اخلاقی

فضائل اخلاقی و بایدها را معمولاً به‌دو دسته تقسیم می‌کنند: محاسن اخلاق و  مکارم اخلاق.محاسن اخلاقی، آن دسته از بایدهای اخلاقی است که مربوط‌به روابط اجتماعی، جلب منافع مادی و چگونگی معاشرت با دیگران است و موجب بهبود زندگی مادی و رفاه اجتماعی می‏شود. اصولاً معیار انسانیت انسان پایبندی به «اخلاق» است و از طبع بالا و تعالی روحی و معنوی انسان حکایت دارد و به بزرگ‏منشی او مربوط می‏شود و در زمره مکارم اخلاق قرار می‏گیرد؛ به‌عبارت دیگر، مکارم اخلاق، مرحله تکامل‏یافته محاسن اخلاقی است.

در آموزه‌های دینی از اخلاق حسن و نیکو سخن بسیار به‌میان آمده است و ما را بر ملکات حمیده و سجایای اخلاقی پسندیده تشویق و ترغیب نموده و از صفات ناپسند باز می‏دارند. پیامبراکرم(ص) می‏فرمایند: «مِن سَعادَة‌ِ الرَّجُل‌ِ حُسنُ الخُلق‌ِ وَ مِن شَقاوَتِه‌ِ سُوءُ الخُلقِ.» (محدث نوری، 1408: 83) آن حضرت در جای دیگر، فلسفه بعثت خویش را مکارم اخلاقی بیان می‌کنند: «بُعِثتُ لِأ‌ُتمَِّمَ مَکارِمَ الأ‌َخلاقِ.» (فیض‌کاشانی، 1361: 121)

حضرت علی(ع) به‌همین دو موضوع اشاره، و تفاوت میان آن‌دو را بیان می‏کند: «ذَلِّلُوا أ‌َخلاقَکُم بِالمَحاسِن‌ِ و قَوِّدُوها إ‌ِلی المَکارِمِ.» (همان: 122)بنابراین، افرادی که با مردم سروکار دارند و به‌نوعی حرفه آنان ارتباط مستقیم با مردم دارد، همچون دست‏اندرکاران رسانه‏های جمعی، مسؤولان سیاسی و اجتماعی یک نظام و حکومت، اصحاب رسانه‌ها، متولیان نهادهای مدنی واسط میان حکومت و مردم و... ، برای اجتناب از سوء استفاده موقعیت شغلی خویش، به‌شدت نیازمند پایبندی به‌اخلاق هستند.

3 ـ 1 ـ 2. بیان حقایق

از آنجا که حرفه روزنامه‏نگاری، حرفه‏ای عمومی و با منافع عموم مردم در ارتباط است، روزنامه‏نگار باید برای تأمین منافع و نیازهای عمومی جامعه فعالیت کند؛ از این‌رو تعهد در بیان حقیقت، اصلی اساسی و بنیادی برای روزنامه‏نگار محسوب می‌شود.روزنامه‏نگاران باید در بازگو کردن اخبار صادق باشند، و صرفاً حقایق را بیان کنند. آنان باید از تبعیض، حیله، دروغ و نیز فاش کردن اسرار [شخصی] و وارد شدن و تعدی به‌حریم خصوصی افراد بپرهیزند.

اصولاً بیان حقایق و پرهیز از نشر اخبار کذب با هدف شارلاطانیسم خبری از وظایف و اصول اخلاقی یک روزنامه‌نگار متعهد و پایبند به‌اصول اخلاقی در یک جامعه دینی است. راستگویی و بیان حقایق ازجمله رسالت مهم انبیا محسوب می‌شود. علی(ع) در همین زمینه می‌فرمایند: «فِعلُ المَعروفِ... آلَةُ السِّیادَةِ.». (آمدی، بی‌تا)امام کاظم(ع) نیز بیان حقایق را از واجب‌ترین حقوق برادران مؤمنی می‌داند: «از واجب‌ترین حقوق برادرت بر گردن تو این است که آنچه به‌سود اوست، از وی پوشیده نداری، نه از امور دنیایی‌اش و نه از امور آخرتش.» (کلینی، بی‌تا: 4، 317)

3 ـ 1 ـ 3. امین و رازدار

رعایت امانت، رازداری و دقت در ارائه اطلاعات برای یک روزنامه‌نگار امری ضروری است. چون کسی از خطا و اشتباه مصون نیست، باید نسبت‌به نقل مطالب و رعایت امانت در انتشار اخبار و گزارش‌ها حساس باشد و از خطاهای احتمالی بپرهیزد و نسبت‌به افراد و مخاطبان پاسخگو باشد. امانت‌داری و رازداری و پایبندی به‌اصول اخلاقی ازجمله منافع عمومی جامعه اسلامی، صداقت، بیان واقعیت، بی‏طرفی، انصاف، راستگویی و... اصلی بنیادین و ضروری است که هر روزنامه‌نگاری باید بدان پایبند باشد.

قرآن کریم این اصل را یکی از ویژگی‌های مهم و برجسته رسول مکرم اسلام(ص) می‌داند: «أ‌ُبَلِّغُکُم رِسالات‌ِ رَبِّی وَ أ‌َنا ناصِحٌ أ‌َمینٌ» (اعراف/ 68) در سوره شعرا، پنج‌بار این آیه کریمه تکرار شده است: «إ‌ِنِّی لَکُم رَسُولٌ أ‌َمینٌ» (شعرا/ 107/ 125/ 143/ 162و178)درستکاری، امانت‌داری و رازداری، از صفات پسندیده و نیکوی هر انسان مسلمانی است. امام صادق(ع) می‌فرمایند: به‌راستی خدای عزوجل، پیامبر را مبعوث نکرد؛ جز برای راستگویی و ادای امانت. (کلینی، بی‌تا: 4/ 317)

علی(ع) نیز رازداری و پرده‌دری نکردن را از اوصاف برجسته انسان‌های راضی می‌داند: خوشا به‌هر بنده گمنامی که به او اعتنا نکنند، مردم را بشناسد، مردم او را نشناسند. خدا او را به رضامندی از وی بشناسد. آنان چراغ هدایتند. هرچند ظلماتی از آنان برطرف گردد و در‌ِ هر رحمت به‌سوی آنان گشوده شود، پرده‌در فاش‌کننده و ناسپاس و خودنما نیستند. (همان: 665) همچنین علی(ع) برترین دیانت را امانت‌داری می‌داند: «عَلَیکَ بِالأ‌َمانَة‌ِ فَإ‌ِنَّها أ‌َفضَلُ دِیانَة» (آمدی، بی‌تا: 479)

امام صادق(ع) نیز می‌فرماید: خدای عزّ و جل، مردم را برای فاش کردن اسرار، سرزنش کرده و فرموده: «و هرگاه به آنان مطلبی راجع‌به امنیت و ناامنی برسد، آن‌را فاش می‌کنند.» (نساء/ 83) بپرهیزید از فاش کردن اسرار. (کلینی، بی‌تا: 5/ 365)

امام رضا(ع) نیز می‌فرمایند: «لم‌یخنک الامین و لکن ائتمنت الخائن» (حرانی، تحف‌العقول: 519.) مراد این است که به افراد امین نباید بدگمان شد؛ اما هرکسی را هم نباید امین شمرد. سرانجام اینکه، ادای امانت و امانت‌داری ازجمله آخرین سفارش‌های پیامبر اکرم(ص) به حضرت علی(ع) است.

آن حضرت می‌فرماید: ای کمیل! ما به‌هیچ‌کس اجازه نمی‌دهیم که امانت مردم را نپردازد، هرکس رخصتی در این‌باره از من نقل کند، بیهوده گفته و گناه کرده و سزای دروغش آتش است. من سوگند یاد می‌کنم که پیامبر(ص)، ساعتی پیش از وفات سه‌مرتبه فرمود: ای ابوالحسن(ع)، امانت را به (صاحبش) برگردان. صاحبش نیکوکار باشد یا تبهکار، امانت کوچک باشد یا بزرگ. (کلینی، بی‌تا: 5/ 187)

بنابراین، یکی از اصول مسلم آموزه‌های دینی، و اصولاً شرط اولیه هر مسلمانی، امانت‌داری و رازداری است که در منابع دینی بر آن بسیار تأکید شده است. در روزنامه‌نگاری نیز که ازجمله رسانه‌های ارتباط‌جمعی است و با منافع عموم در ارتباط است، رعایت امانت و رازداری از اصول اولیه این حرفه محسوب می‌شود.از سوی دیگر، معمولاً روزنامه‏نگاران افراد مورد اعتماد عموم مردم هستند و افراد به‌دلیل اعتماد نسبی به آنان مسائل شخصی و خصوصی زندگی خویش، اطلاعات محرمانه زندگی، تلفن شخصی، نشانی منزل خود و... را در اختیار آنان می‏گذارند. آنان باید در حفظ اسرار اشخاص، امین و رازدار باشند و بدین‏سان، اعتماد عمومی را نسبت‌به حرفه روزنامه‏نگاری تقویت کنند. کمترین بی‏توجهی به این مهم، موجبات سلب اعتماد عمومی را نسبت‌به روزنامه‏نگاران درپی خواهد داشت.

3 ـ 1 ـ 4. رعایت حق مالکیت معنوی (ر.ک: رکنی‌دزفولی، 1385: 58)

حقوق مالکیت فکری1  در کتاب‌های حقوقی، به «حقوق مالکیت معنوی» ترجمه شده است. (امامی، بی‌تا: 193) حقوق مالکیت فکری عبارت است از: حقوق ناشی از آفرینش‌ها و خلاقیت‌های فکری در زمینه‌های علمی، صنعتی، ادبی و هنری. (بزرگی، بی‌تا:192؛ همو، 1382: 33) این قسم حقوق عمدتاً به‌موضوعاتی می‌پردازد که زاییده فکر و اندیشه انسان و مرتبط با آفرینش‌های ذهنی اوست؛ از این‌رو حقوق مالکیت معنوی، برای پدید آورنده اثر حقوقی را شناخته و مقرر داشته است که همواره افراد جامعه مکلف به‌رعایت آن هستند؛ به‌عبارت دیگر، وجود این نظام موجب می‌شود که یک حق قانونی، مستقل از قرارداد و اراده افراد تحقق یابد.

بنابراین حق معنوی حقی است غیر مادی که قانون‌گذار به‌پدید آورنده یک اثر فکری و هنری اعطا می‌نماید؛ حقی که از دوام و پیوستگی با شخصیت پدیدآورنده برخوردار است و برای او مزیت‌هایی را به‌همراه می‌آورد. (نقیبی، بی‌تا: 10)با توجه به‌قانون مصوب سال 1348 می‌توان حق معنوی را چنین تعریف کرد: «حقوق معنوی، مزایایی است قانونی، غیر مادی و مربوط‌به شخصیت پدیدآورنده یک اثر فکری که به‌موجب آن وی برای همیشه از یک‌دسته حقوق خاص برخوردار است. به‌سبب وجود همین حق، شخص پدیدآورنده از امتیازهای ویژه‌ای برخوردار می‌گردد که حتی با مرگ وی نیز آن امتیازها از بین نمی‌رود.» (حضرتی شاهین‌دژ، بی‌تا: 158)

حقوق مالکیت فکری معمولاً به‌دو حوزه تقسیم می‌شود:

یک. حقوق مالکیت صنعتی؛

دو. کپی‌رایت و حقوق جانبی آن.

«کپی‌رایت» (Copyright) ازنظر لغوی، به‌معنای نسخه‌برداری یا حق مؤلف است و ازنظر اصطلاحی، به‌حقوق پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری و علمی اطلاق می‌شود که می‌تواند طیف گسترده‌ای از آثار مکتوب تا آثار سمعی و بصری و آثار تجسمی و صنایع دستی و نقشه قالی و گلیم و نرم‌افزارهای رایانه‌ای را دربر بگیرد. معنای صحیح کپی‌رایت همان حق نشر است؛ نه حق تألیف یا حق مؤلف. (یزدانی، بی‌تا: 52)

اصطلاح «کپی‌رایت» عموماً ناظر به‌کپی کردن یک اثر، مثل مقاله، کتاب، نقاشی، مجسمه، عکس و فیلم است. این اقدام تنها از سوی خود مؤلف یا با اجازه او امکان‌پذیر است. اما اصطلاح «حق مؤلف»، ناظر به‌شخص آفریننده اثر ادبی و هنری است؛ یعنی خود مؤلف. «حق مؤلف» بر این جنبه تأکید دارد که مؤلف در آفریده خود حقوق خاصی دارد که تنها خود او آن را اعمال می‌کند.

براساس قوانین جمهوی اسلامی ایران، به کسی‌که اثری را از طریق دانش یا هنر و یا ابتکار ایجاد کرده است، «پدیدآورنده» و به آن چیزی که در اثر فعالیت و ابتکار و خلاقیت شخص پدیدآورنده به‌وجود آمده است، «اثر» اطلاق می‌شود. مطابق مقررات ایران، حقوق شخص پدیدآورنده، که به‌هر شکلی در ایجاد و خلق یک اثر دخالت داشته باشد، بدون درنظر گرفتن سلیقه و روشی که وی در ابداع و ایجاد آن اثر پیش گرفته، مورد حمایت قانون خواهد بود. (بندرچی، بی‌تا: 42)

3 ـ 1 ـ 5. رعایت بی‏طرفی

روزنامه‏نگار باید یک رویداد خبری را بی‏طرفانه گزارش و اصل «عینیت» را رعایت کند. همانند یک پستچی، ناقل پیام خبری باشد و کوشش کند، خبر، واقعه یا حادثه‌ای را به‌همان شکلی گزارش کند که اتفاق افتاده؛ نه به‌صورتی که خود او، سردبیر یا افراد دیگر مایل هستند انجام شود؛ بنابراین، إعمال‌نظر خبرنگار یا مدیر روزنامه در کوچک و بزرگ کردن خبر یا واقعه‏ای که استحقاق و ارزش آن را ندارد، یک نوع اختلال محسوب می‏شود؛ به‌عبارت دیگر، کوشش روزنامه‏نگاران باید بر این اصل استوار باشد که خبر را با درنظر گرفتن ارزش‏های نهفته در آن گزارش کنند؛ نه با ارزش‏های ساختگی یا اعمال‌نظرهایی که خبر را به یک داستان تخیلی تبدیل می‏کند. (قاسمی، 1378: 54)

3 ـ 1 ـ 6. به‌روز و تحلیل درست مسائل

یک ژورنالیست حرفه‌ای باید از حوادث و وقایع موضوعات اطراف خود اطلاعات به‌روز داشته باشد و کارشناس در مسائل، به‌ویژه مسائل سیاسی و اهل فکر و مطالعه باشد. لازمه به‌روز بودن، طرح درست مسائل و تجزیه و تحلیل مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی با هدف اطلاع‏رسانی و تنویر و رشد افکار عمومی می‌باشد.

یک روزنامه‏نگار، با برخورداری از هر مشی سیاسی، می‏تواند با رعایت مصالح عمومی، حوادث و مسائل سیاسی را طرح و نقادی و نسبت‌به طرح درست مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، با حفظ اخلاق اجتماعی، به‌رشد و تعالی فرهنگ عمومی کمک نماید. این‌همه در گرو به‌روز بودن و اطلاعات به‌روز داشتن و شناخت درست از مسائل جهان اطراف ماست.

3 ـ 1 ـ 7. کمک به‌ثبات و آرامش روانی جامعه

ازجمله وظایف مهم روزنامه‏نگاران وظیفه‏شناس و مسؤول، کمک به‌ثبات سیاسی، اجتماعی و آرامش روانی جامعه است. تعدیل فضای ملتهب جامعه، کمک به‌آرامش روانی آن، پاسخ به‌شبهات موجود و تلاش برای رشد آگاهی عمومی، بیان واقعیات در این زمینه کارساز خواهد بود.بدین منظور و با هدف کمک به‌جامعه و درجهت خدمت به‌منافع عمومی، بهره‏گیری از سازوکارها و ابزارها و شگردهای نوین ـ البته با حفظ حرمت افراد و رعایت اخلاق روزنامه‏نگاری ـ امری ضروری است؛ به‌ویژه زمانی‌که افکار عمومی و نیز بخشی از جامعه از طریق طرح شبهات و شایعات، متحمل ضرر و زیان شود. برای انجام این مهم، بیان بی‌طرفانه واقعیت‌ها و پاسخ به‌شبهات با حفظ حرمت، حیثیت و حریم افراد ـ به‌گونه‌ای‌که اخلاق عمومی دچار خدشه نشود ـ امری ضروری است.

3 ـ 2. نبایدهای اخلاقی

یک روزنامه‏نگار علاوه‌بر پایبندی به‌اخلاق فردی و جمعی و رعایت فضائل و محاسن اخلاقی، ارزش‏ها و هنجارها باید از رذائل و نبایدهای اخلاقی نیز اجتناب نماید. نبایدهای اخلاقی همان خطوط قرمز در حوزه اخلاق فردی و اجتماعی است. گاهی اوقات رعایت بایدهای اخلاقی و التزام به آنان، محدود و مقید به‌شرایط و قیودی است؛ برای مثال اگرچه روزنامه‏نگاران باید نسبت‌به بیان حقایق و امور و حوادث ـ هرچند کم‏اهمیت ـ متعهد و ملزم باشند؛ اما گاهی بیان همه حقیقت، امری دشوار و گاهی غیر ممکن است؛

به‌عبارت دیگر، گاهی عدم بیان حقایق و نه قلب و تحریف آن، به‌مصلحت عموم است؛ از این‏رو گاهی سانسور و گزینش مطالب ضروری می‏نماید؛ به‌بیان دیگر، گاهی اوقات بیان برخی حقایق اجتماعی و یا فردی، خلاف مصلحت عمومی است و موجب لکه‏دار شدن شخصیت افراد و یا جریحه‏دار شدن عفت عمومی می‏شود. در این‌صورت بیان حقایقی که چنین پیامدهایی برای فرد یا جامعه دارد، خلاف مصلحت عمومی است و خط قرمز محسوب می‏شود؛ از این‏رو اخلاق روزنامه‏نگاری حکم می‏کند که نبایدهای این عرصه لحاظ و مورد توجه قرار گیرد که در ادامه به‌بیان این نبایدها می‌پردازیم.

3 ـ 2 ـ 1. حرمت‏شکنی

یکی از نبایدهای اخلاقی، شکستن حریم‌ها و حرمت‌هاست. پررنگ کردن تبعیض جنسی، قومی و نژادی، فریب، آزار و اذیت افراد، تعرض‏ به‌قلمرو زندگی خصوصی افراد، و سوء استفاده از سوژه‏ها و افرادی که مظلوم واقع شده‏اند، بزرگ‏نمایی حوادث جنایی و... ازجمله شکستن حرمت‌هاست. متأسفانه ژورنالیست‌ها این ممنوعیت‏ها و محدودیت‏ها و خطوط ‏قرمز را می‌شکنند و عملاً در بسیاری از روزنامه‏های حرفه‏ای رعایت نمی‏شود که بسیاری از رذائل و بداخلاقی‏ها را به‌دنبال دارد.

این بداخلاقی‏ها، قداست‏شکنی‏ها، شکستن خطوط قرمز، ورود به‌حریم خصوصی افراد، تبعیض‏های جنسی و نژادی، بزرگ‏نمایی حوادث و سوء استفاده از آنان، در جوامع لیبرال و سکولار ـ که افراد تقید چندانی به‌آموزه‏های مذهبی ندارند و هدف وسیله را توجیه می‏کند ـ در عرصه روزنامه‏نگاری بسیار مشهود و برجسته است.

در جامعه ما نیز، برخی ژورنالیست‌های حرفه‌ای به‌تقلید از این‌گونه جوامع، دست به‌ارتکاب چنین بداخلاقی‌هایی می‌زنند. در صورتی‌که اساس و شالوده یک جامعه دینی و سکولار متفاوت است. در یک جامعه دینی، حفظ و احترام به‌ارزش‌ها و کرامت انسانی، بایسته و ضروری است؛ ولی در جامعه سکولار، امور مقدس معنا و مفهومی ندارد.

3 ـ 2 ـ 2. سوء استفاده از اعتماد عمومی

روزنامه‏نگاران، به‌دلیل اینکه حلقه واسط میان مردم و حکومت و عهده‌دار تنویر افکار عمومی هستند از اعتماد عمومی نسبی و خوبی برخودارند؛ از این‌رو نباید به‌گونه‏ای رفتار کنند که این اعتماد عمومی نسبت‌به ایشان سلب شود.سوء استفاده از اعتماد عمومی از سوی روزنامه‏نگاران امری زشت و ناپسند به‌حساب می‌آید. گرفتن اطلاعات خصوصی و محرمانه افراد، ضبط و پخش و شنود مکالمات تلفنی افراد، به‌ویژه مسائل خصوصی و زناشویی افراد و شخصیت‏های سیاسی با هدف انزوای سیاسی آنان ازجمله رذائل و بداخلاقی فردی و اجتماعی محسوب می‌شود. روزنامه‏نگاران، به‌ویژه گزارشگران حرفه‏ای و کنجکاو، غالبا درپی کشف چیزهایی هستند که لازم است محرمانه و مخفی بمانند و این مهم، جایگاه اجتماعی مطبوعات و خود آنان را برجسته می‏کند.

3 ـ 2 ـ 3. سانسور یا تحریف حقایق

در جوامع غیر دینی و سکولار، اگر در اخبار، گزارش‏ها و همچنین مصاحبه‏هایی که درواقع منابع اطلاعاتی خوانندگان مطبوعات و یا حتی بینندگان تلویزیون‏های ماهواره‏ای هستند، دقت کنیم، متوجه می‏شویم که آنان همواره در انتخاب اخبار، سیاست «سانسور» و یا «قلب حقایق» و یا «گزینشی بودن اخبار» را به‌شکل‌های گوناگون به‌شدت دنبال می‏کنند. در ذیل به‌برخی از این موارد اشاره می‌گردد:

یک. بزرگ‏نمایی واقعیات کوچک برای مخفی نمودن واقعیات بزرگ‏تر؛

دو. انکار یا حذف بخشی از حقایق یک موضوع برای تحریف کل آن حقیقت؛

سه. ابراز یک حقیقت همراه با تجزیه و تحلیل خاصی از آن برای تحریف اصل موضوع؛

چهار. بیان یک حقیقت و ترکیب آن با اکاذیب گوناگون برای محو آثار و نتایج آن؛

پنج. انتخاب واژه‏های منفی برای بیان یک حقیقت ارزشمند برای ایجاد دافعه در شنوندگان نسبت‌به آن؛

شش. القای اندیشه‏های خاص سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و علمی در قالب «خبر و گزارش»؛

هفت. تخریب شخصیت‏های برجسته، فرهیخته و تأثیرگذار و ترویج عناصر فاسد مورد نظر.

حاصل آنکه، اخبار و گزارش‏های خبری روزنامه‏نگاران و حتی نویسندگان مطبوعات بیگانه و غربی، به‌دلیل جهت‏گیری خاص آنان نه‌تنها برای عموم مردم مفید نیست؛ بلکه به‌عکس، آثار، پیامدها و خطرات بسیاری به‌همراه دارد؛ زیرا هر کس با این منابع خبری مرتبط شود، گرچه فقط اندکی از پیام‏های کذب و تحریفات آنان را به‌مروز زمان باور کند و اندیشه‏های خود را بر اساس آن بنا نهد، خواسته یا ناخواسته از اهداف آنان پیروی خواهد کرد؛ به‌خصوص با توجه به‌بهره‏گیری آنان از برخی اصول روان‌شناسی که در ضمیر ناخودآگاه مخاطبان تأثیر می‏گذارد.در این فرآیند، گزینش مطالب به‌گونه‏ای است که حتی اگر اطلاعات صحیح بعدی هم در اختیار مخاطبان قرار گیرد، اطلاعات ناصحیح اولیه اثر خاص‌ِ خود را خواهد بخشید.

3 ـ 2 ـ 4. ترویج فساد و بی‌بندباری

در یک جامعه دینی پایبندی به‌ارزش‏ها، هنجارها، عفت عمومی، حریم خصوصی افراد، حرمت شایعه، ممنوعیت ایجاد دو دستگی و اختلاف، پرهیز از نفاق و دورویی و... لازم و امری بایسته و پسندیده است.اشاعه و ترویج بی‏بندباری و فساد از خطوط قرمز، رذائل و نبایدهای اخلاقی محسوب می‏شود. موضوعی که قرآن به‌شدت با آن برخوردکرده، و کسانی را که به‌اشاعه فساد و فحشا در جامعه دینی و میان مؤمنان همت می‌گمارند، به‌شدت توبیخ و در دنیا و آخرت، عذاب الیم به آنان وعده می‌دهد:

«إ‌ِنَّ الَّذینَ یُحِبُّونَ أ‌َن تَشیعَ الفاحِشَهُ فی الَّذینَ آمَنُوا لَهُم عَذابٌ أّلیمٌ فی الدُّنیا و الآخِرَةِ».متأسفانه ولنگاری فرهنگی و ترویج بی‏بندوباری از سوی روزنامه‏نگاران و اصحاب رسانه‏های مکتوب، به‌ویژه مطبوعات زرد، ازجمله عوامل مهم و مؤلفه‏های درخور توجه در ایجاد انگیزه و روی‏آوری افراد، به‌ویژه جوانان به سمت‌وسوی بزهکاری و انحرافات اخلاقی است.

بررسی‏ها نشان می‏دهد ظرف چند سال اخیر ورود برخی مطبوعات زرد (مطبوعات مبتذل، عامه‏پسند و جنجالی) و وجود روزنامه‏نگاران و اصحاب مطبوعات غیر پایبند به‌اخلاق عمومی جامعه، به‌عرصه رسانه‏های مکتوب کشور و استفاده این نشریات از عناوین جنجالی، هیجانی و همچنین بهره‏گیری از شخصیت‏های سینمایی و هنری و درج اخبار بی‏محتوا و توأم با بزرگ‏نمایی، انعکاس بیش از حد اخبار مربوط‌به بازیگران سینما و توجه مفرط به اخبار حوادث و... ، موجب جلب توجه تعداد قابل توجهی از نوجوانان و جوانان به‌مطالب مندرج در آنان شده است و این مسأله موجب فراهم آمدن زمینه‏های گوناگون آسیب‏های اجتماعی شده است. (ایران‏دخت، بی‌تا: 13) عدم پایبندی این رسانه‏ها و روزنامه‏نگاران به عفت عمومی و ترویج بی‏بندوباری اخلاقی، موجبات جریحه‏دار شدن افکار عمومی، خدشه‏دار شدن عفت عمومی و عدم پایبندی مذهبی و بلوغ زودرس نوجوانان و جوانان در مسائل جنسی را فراهم آورده است. (ر.ک: محبی، 1381: 66)

3 ـ 2 ـ 5. ترویج شایعه

«شایعه» عبارت از شرح، پیش‏بینی و توصیف رخدادهایی است که غالباً از سوی منابع غیر مسؤول و ژورنالیست‌های حرفه‌ای در قالب غیر رسمی و تأییدنشده، ساخته و پرداخته می‌شوند و بخش عظیمی از توده‏ها به‌طور جدی آن را می‏پذیرند و باور می‌کنند. در مطالعه «شایعه» با دو تصور مختلف مواجهیم:

یک. برخی آن را یک پیام می‏دانند که از فردی به فرد دیگر انتقال می‏یابد. با این ملاحظه که فرد آغازین زنجیره انتقال، یک شاهد عینی است که گزارش او با حقیقت مطابق بوده و تحریف‏ها در فرآیند انتقال صورت می‏گیرد. عنصر اساسی تحلیل، همان گزارش و مسأله اصلی آن، بیان علت انتقال است. از آنجا که، حالت طبیعی ارتباطات و انتقال درست و واقعی اطلاعات از منابع اصیل رفتار به‌هنجار فرض می‏شود، شایعه، حالت مرَض‌گونه و غیر هنجار محسوب می‏شود. (Sill, 1972: 576-577.)

دو. شایعه، ترویج «خبر ساختگی» است و واقعیت ندارد و بر پایه تحریف، بزرگ‏نمایی، رعب‏آفرینی و... استوار است. در بیان چنین خبری، جنبه کم‏رنگی از حقیقت و یا تفسیری خلاف واقع از خبری صحیح گنجانده شده است. هدف از پخش چنین خبری، تأثیر نهادن بر افکار عمومی، ملی، جهانی و یا نوعی دستیابی به اهداف سیاسی، نظامی یا اقتصادی در قلمرو یک کشور یا جهان است. این، ازجمله شگردهای حرفه‏ای روزنامه‏نگاران است.

3 ـ 2 ـ 6. جنگ روانی

پس از شایعه و به‌دنبال آن، ایجاد «جنگ ساختگی و مصنوعی رسانه‌ای و ژورنالیستی» از دیگر نبایدها و بداخلاقی‌های روزنامه‌نگاران است. ژورنالیست‌های حرفه‌ای با برخورداری از ابزار مهم رسانه‌ای و با سلاح قلم، به‌راحتی و با حرفه خاص خود، می‏توانند با انتشار اخبار و گزارش‏های غیر واقعی، انتساب نادرست مطالب به افراد، فضاسازی مصنوعی، فضای عمومی جامعه را با بداخلاقی ژورنالیستی خود، دچار التهاب کاذب نمایند. درواقع، ایجاد جریان‏سازی و جنگ روانی ازجمله سلاح‏های برنده اصحاب رسانه‏های مکتوب، به‌ویژه روزنامه‏نگاران حرفه‏ای است.

امروزه ژورنالیست‏های حرفه‏ای در جوامع غربی، با بهره‏گیری از فناوری‏های نوین، به‌راحتی قادرند با جنگ روانی و ساختگی خود، روابط بین کشورها و دولت‏ها را تیره و تار و پیچیده کنند، بسیاری از قراردادهای مهم تجاری و بازرگانی را لغو و به بی‏ثباتی، شورش‏های فرقه‌ای و قومی در سایر کشورها کمک نمایند.

هرچند این مهم در رسانه‏های ماهواره‏ای و تصویری صد چندان است؛ اما همچنان در رسانه‏های مکتوب کاربرد فراوان دارد؛ چراکه در تعریف جنگ روانی، آمده است: استفاده طراحی‌شده از تبلیغات و ابزارهای مربوط‌به آن برای نفوذ درخصوصیات فکری دشمن با توسل به شیوه‏هایی که موجب پیشرفت مقاصد امنیت ملی شود.» (کالینز، 1370: 478) و این ویژگی امری مشترک میان همه رسانه‏هاست.

در قرآن کریم، آیات فراوانی وجود دارد که بیشتر آنان ناظر به‌جنگ‏های صدر اسلام در عصر پیامبر اکرم(ص) می‏باشد. بخشی از این آیات در مقام پاسخگویی به جنگ روانی دشمن بوده و درصدد است که آنان را خنثا کند. بخش دیگری از آیات، که جنبه تعرضی دارد، می‏خواهد روحیه طرف مقابل را تحت تأثیر قرار داده، به‌تسلیم وادارد؛ بخشی دیگر از آیات نیز در زمانی‌که مسلمانان احساس ضعف و شکست می‏کنند، درصدد تقویت روحیه آنان است.

در یک جامعه دینی نیز با مراجعه به‌سنت می‏توان روایات متعددی را در این زمینه بیان کرد. از مهم‌ترین روایات در این باب، روایاتی است که حاکی از جواز به‌کار بردن خدعه در جنگ است: «الحربُ خُدعةٌ» (مجلسی، بی‌تا: 617) جنگ روانی از مصادیق بارز «خدعه» به‌معنای «مکر، حیله و فریب» است. (ر.ک: معلوف، 1908)

سؤال این است که در عصر انفجار اطلاعات، و سلطه غول رسانه‏های مکتوب، سمعی و بصری و ماهواره‏ای، همه همت و تلاش این رسانه‏ها ـ داخلی و بیگانه ـ پیروزی در جنگ نابرابر فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است. رسانه‌ای در این جنگ آگاهانه پیروز خواهد شد که با بهره‏گیری از بهترین شگردهای تبلیغاتی جذاب و با تمام توان و ظرفیت جهانی و با بهره‏گیری از سازوکارهای جنگ روانی به‌ترویج فکر و اندیشه و فرهنگ خویش بپردازد؛ بنابراین نیرنگ در جنگ و در برابر دشمن و در مقابله فرهنگ‏ها و تهاجم فرهنگی، از سوی اصحاب رسانه‏ها امری بایسته است؛ اما آیا در اختلاف سلایق سیاسی در داخل، اختلاف فکری و ایدئولوژی، و... جنگ روانی علیه نیروهای خودی و ایجاد شکاف و دو دستگی هم امری بایسته است و بداخلاقی رسانه‌ای محسوب نمی‏شود؟

به‌راستی سوق دادن امکانات، توانمندی‏ها و ظرفیت‏های نیروهای داخلی، به‌جنگ روانی و فرسایشی بیهوده و تقابل نیروهای خودی با یکدیگر، پرداختن به‌موضوعات کم‏ارزش و بی‏حاصلی که نتیجه‏ای جز فرصت‏سوزی ندارد، امری پسندیده است؟ البته آنچه نیز امروزه مطبوعات زرد در جامعه ما بدان دامن می‏زنند، مصداق روشن بداخلاقی و عدم پایبندی به‌اخلاق عمومی است و امری بسیار ناپسند و ضداخلاقی به‌شمار می‏رود.

3 ـ 2 ـ 7. ورود به‌حریم خصوصی

ورود به‌حریم خصوصی و امور مربوط‌به‌زندگی، به‌ویژه زندگی خصوصی افراد و انتشار امور محرمانه در این زمینه، ازجمله نبایدهای اخلاقی روزنامه‌نگاری است.معمولاً برخی افراد عادی، به‌دلیل نداشتن مسؤولیت عمومی و موقعیت اجتماعی بالا و کم‏اهمیت بودن عرصه زندگی عمومی آنان، کمتر حریم خصوصی آنان در معرض خطر ورود گزارشگران و روزنامه‏نگاران قرار می‏گیرد؛ اما گاهی چنین شهروندانی درپی فرصت‏های خوبی مثل برنده شدن در کنکور، قرعه‏کشی بزرگ بانک‏ها و... یا فرصت‏های بد مثل متهم و یا قربانی شدن در یک حادثه جنایی در منظر عموم مردم تحت فشار قرار می‏گیرند. در چنین مواردی، امور محرمانه و حریم خصوصی افراد مطرح می‏شود که باید محترم شمرده شود.

اما سؤال اصلی این است که آیا شکل و ترکیب عمومی در امور سیاسی، تجارت، سرگرمی و ورزش باید کاملاً خصوصی و محرمانه باشد؟ در اینجا بیش از یک موضوع مطرح می‏شود. بسیاری از چنین قالب‏هایی مطرح و انتخاب می‏شوند. این موضوعات در یک موقعیت ازنظر اخلاقی کاملاً هم‏سطح نیستند تا اگر انتشار آن از سوی روزنامه‏نگاران دقیقاً موردنظر نباشد، مورد اعتراض قرار گیرد؛ برای مثال آیا سیاستمداران مستحق زندگی خصوصی و مخفیانه هستند؟

معمولاً پاسخ این است که گفته می‏شود عرصه‏های زندگی آنان، که تحت تأثیر انجام وظایف عمومی ایشان قرار نمی‏گیرد، حقیقتاً خصوصی است؛ از این‏رو، رسوایی مالی سیاستمداران [البته، رسوایی‌ای که مربوط‌به مشاغل عمومی آنان باشد] می‏تواند [از طریق روزنامه‏نگاران] به‌طور قانونی در اختیار افکار عمومی قرار گیرد؛ اما مسائل مربوط‌به رسوایی جنسی چنین نیست.

در عین‌حال این امر، یعنی تمایزی که مستلزم تقسیم زندگی یک شخص به‌دو بخش مجزای خصوصی و عمومی باشد و در زمینه‏های اخلاقی و روان‏شناختی هم مورد پذیرش قرار گیرد، مورد تردید است. البته در این زمینه یک مشکل بزرگ‏تری وجود دارد و آن اینکه، معمولاً سیاستمداران فاسد و رشوه‏خوار برای طفره رفتن از انتشار رفتارهای غیر قانونی فسادانگیز خویش، مدعی حریم خصوصی هستند و این‏گونه رفتارها را به‌حریم خصوصی خود نسبت می‏دهند. (Ibid)

منابع و مآخذ

1. غررالحکم و دررالکلم،کلمات قصار علی(ع)، ترجمه محمدعلی انصاری، چ2، قم، دارالکتاب، فصل 59، حدیث 58. بی‌تا،

2. امامی، نورالدین، سال، «حقوق مالکیت فکری» مدرسه عالی شهیدمطهری، فصلنامه رهنمون، ش2و3.

3. بزرگی، وحید، سال، «سازمان جهانی بازرگانی، حقوق مالکیت فکری و کشورهای درحال توسعه»، مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی، ش173و174.

4. ــــــــــ ، 1382، «حقوق مالکیت فکری در سازمان تجارت جهانی»، مجله بررسی‌های بازرگانی، ش1.

5. بندرچی، محمدرضا، سال5، «حقوق مصنفان و مؤلفان در ایران»، کیهان فرهنگی، ش9.

6. تافلر، آلوین، 1382، تغییر ماهیت قدرت، ترجمه شاهرخ بهار، تهران، مرکز ترجمه و نشر کتاب.

7. الجر، خلیل، 1363، فرهنگ لاروس، تهران، امیرکبیر.

8. جعفری‏نژاد، ابوالفضل، «بررسی برخی از حیطه‏های اخلاق حرفه‏ای و رسانه»، رسانه 66.

9. جوادی‌آملی، عبدالله، بی‏تا، مبادی اخلاق در قرآن، تفسیر موضوعی قرآن کریم، قم، اسراء.

10. حضرتی شاهین‌دژ، صمد، «مطالعه تطبیقی حقوق معنوی مؤلف»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، ش10.

11. رکنی‌دزفولی، سیدمحمدرضا، 1385، «بررسی تطبیقی مالکیت معنوی در حقوق ایران و سازمان تجارت جهانی»، معرفت، سال15، ش7و106، مهر.

12. فولادی، محمد، و دیگران، 1378، «عوامل تضعیف خودباوری فرهنگی»، معرفت، 31 آذر و دی.

13. فیض‌کاشانی، ملامحسن، 1361، محجه‌البیضاء فی تهذیب‌الاحیاء، تهران، نهضت زنان.

14. قاسمی، سیدفرید، 1378، روزنامه‏نگاری حرفه‏ای مجموعه مقالات، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها.

15. کالینز، جان‌ام، 1370، استراتژی بزرگ، ترجمه کورش بابندی، تهران، دفتر مطالعات وزارت خارجه.

16. کلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب، بی‌تا، اصول کافی، ترجمه محمدباقر کمره‌ای، چ8، ج4، قم، چاپخانه بزرگ قرآن کریم.

17. مجلسی، محمدباقر، بی‌تا، بحارالانوار، ج32، بی‌جا، بی‌نا.

18. محبی، فاطمه، 1381، «آسیب‌شناسی اجتماعی زنان، فرار از خانه» کتاب زنان، ش15، بهار.

19. مصباح، محمدتقی، 1376، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری، قم، اسلامی.

20. معلوف، لویس، 1908، قاموس‌المجد، بیروت، الکائولی‏کیه، ماده «خدع».

21. نراقی، ملامهدی، 1383، جامع‏السعادات، تصحیح محمدرضا مظفر، قم، اسماعیلیان.

22. نقیبی، سیدابوالقاسم، «جبران خسارت به‌حق معنوی: مبانی فقهی و حقوقی»، فصلنامه کتاب‌های اسلامی، ش9.

23. نوری، حسین، 1408، مستدرک‌الوسایل، بیروت، آل‏البیت لإحیاء التراث.

24. یزدانی، عباس، «حق مؤلف در اندیشه‌های فقیهان معاصر امامیه»، فصلنامه کتاب‌های اسلامی، ش9.

25. Sill, David L., (ED), International Encyclopedia Of the social Sciences (U.S.A,1972),VOl. 13

26. Routledge Encyclopedia of Philosophy, Version 1: London & New York: Routledge The 26. (1998): Ethics of Journalism.

پی نوشت:

1 . Intellectual Prorerty Rights.

محمد فولادی/ دانشجوی دکترای انقلاب اسلامی، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).

منبع: فصلنامه پژوهشی در اخلاق شماره4

   
  

اخبار مرتبط:

اضافه نمودن به: Share/Save/Bookmark

نظر شما:
نام:
پست الکترونیکی:
نظر
 
  کد امنیتی:
 
   پربیننده ترین مطالب روابط عمومی  

  انتصاب مدیر روابط عمومی ایمیدرو


  درونی‌سازی و باورمندی به مفهوم بیمه


  برگزاری دوره آموزشی مسئولان روابط عمومی ادارات شهرستان ملارد


  انتصاب های جدید در معاونت فرهنگی و روابط عمومی ارتش


  ۳ کلید ارتباط بین خدمات مشتری و شهرت برند


  واتساپ باز هم سرویس جدیدی ارائه کرد: این‌ بار «چند لحظه پشت خط بمانید»


  مدیر کل پیشین روابط عمومی بانک مهر اقتصاد تکریم شد


  مسئول روابط عمومی نمایندگی آستان قدس رضوی استان مازندران: مازندران ۷۹خادمیار در عرصه خبر و رسانه دارد


  سرپرست روابط عمومی استانداری همدان: دستگاه‌های برتر حوزه اطلاع رسانی استان همدان معرفی می‌شوند


  تبدیل‌ساز زبان انسانی به زبان رایانه‌‌ای


 
 
 
مقالات
گفتگو
گزارش
آموزش
جهان روابط عمومی
مدیریت
رویدادها
روابط عمومی ایران
کتابخانه
تازه های شبکه
آخرین رویدادها
فن آوری های نو
تبلیغات و بازاریابی
ایده های برتر
بادپخش صوتی
گزارش تصویری
پیشنهادهای کاربران
اخبار بانک و بیمه
نیازمندی ها
خدمات
خبرنگار افتخاری
بخش اعضا
دانلود کتاب
پیوندها
جستجوی پیشرفته
موبایل
آر اس اس
بخشنامه ها
پیشکسوتان
لوح های سپاس
پیام های تسلیت
مناسبت ها
جملات حکیمانه
پایان نامه ها
درباره شارا
تماس با ما
Shara English
Public Relation
Social Media
Marketing
Events
Mobile
Content
Iran Pr
About Us - Contact US - Search
استفاده از مطالب این سایت با درج منبع مجاز است
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به شارا است
info@shara.ir
  خبر فوری: اولین رویداد تجربه محور روابط عمومی ایران برگزار می شود